Ni: Roselyn B. Villamor
(IKA-4 NGA GUA)
Naurongan si Mikka. Wala ini makabati nga gina-estoriya sang iya ginikanan. Nagalupad ang pinsar sini.
“Mikka, nabatian mo bala kami?” pangutana sang iya iloy.
“Ano to Nay?” sabat sang dalaga.
“Nadumdoman mo sang una ang hambal namon sa imo sang imo Amay. Kilalahon mo anay sang matul-id si Ralph bag-o ka magpadala-dala sang imo nabatyagan. Subong nagkari ang iya mga ginikanan para magpakagon sa imo,” esplikar sang iya iloy.
“Instakto bala ato ang akon nabatian? Nagkari sila para magpakagon? Buot silingon mamalayi sila. Hala! Basi nahinalian lang ang pamilya nga ini,” himulungon sang dalaga.
“Oh! Hija wala ka dira makasabat haw?” pangutana sang amay ni Ralph.
“Nahibaloan ko nga nakibot gid si Mikka. Nay, Tay, nagapangango ako pasaylo nga pati kamo ginkibot ko sa pagkari namon, apang matinlo ang intensiyon ko sa inyo anak. Ginahigugma ko siya,” panat-umon ni Ralph sa ginikanan sang ginahigugma.
Didto na lamang nga namarasmasan ang dalaga sang nabatian ang mga tinaga nga nagkawas halin kay Ralph.
“Ginahigugma mo ako Ralph? Kon amo gintagaan mo sang malisya ang kaayo nga ginpakita ko sa imo. Kag ano na lang gali ang ginabatyag mo sang una nga ari ka diri ka upod kita pirme. Nag-take advantage ka sa tanan nga kaayo nga ginpakita ko sa imo. Amo bala ina ang rason kon nga-a nagkari kamo diri?” nagtaas ang tingog nga nasambit sang dalaga.
“Mikka let me explain. Can you give me a chance para ipaathag ina tanan sa imo,” pangutana ni Ralph.
“Ano pa ang dapat mo ipaathag Ralph. Klaro na ini tanan sa akon. Kanugon lang sang pagkakilala ko sa imo. Madamo nga bagay ang nagatabon sa imo nawong para magpakuno-kuno,” sabat ni Mikka.
Wala na makasabat ang tagsa-tagsa nila ka mga ginikanan. Indi nila luyag nga magpatunga sa duwa.
“Tagae ako sang kahigayonan para ipaathag ang tanan sa imo Mikka. Please. Nagkari kami diri, ako kag tungod matinlo ang intensiyon ko sa imo. Sang una pa lang nga nakita ko ikaw, nakahambal ako sa kaugalingon ko nga ikaw na gid ang babaye nga pakasalan ko, kag wala ako nagduha-duha sina. Indi mo kuntani pag-isipon nga nag-take advantage ako sa tanan nga kaayo nga ginapakita mo sa akon. Kon ano man ang ara sa imo painuino ukon kon ano man nga pagduda ang nabatyagan mo natuhoy sa akon nakahanda ka bala nga dulaon ang pagduda nga ina?” pangutana sang ulitao.
Dali-dali nga gindakop ang kamot sang dalaga kag magluhod. May ginkuot nga bagay sa bulsa sini.
“Mikka Espaniola, nakahanda ka na bala nga magpakasal sa akon? Ginahigugma ko ikaw sang tampad Mikka. Umpisa sang nakita ko ikaw kag nakaupod, ikaw nga babaye ang ginhandom ko nga maupod asta sa pihak nga kinabuhi. Indi mo kuntani pagdudahan ang paghigugma ko sa imo. Sa kada adlaw nga gintuga sang Ginoo, indi ka madula sa pinsar ko Mikka. Amo ina nga nagdesisyon ako nga mag-leave anay kag magkari diri. Kay kon naglawig pa ang mga inadlaw nga wala ako nakakari, siguro subong nag-buang na ako Mikka. Nag buang sang paminsar sa imo,” asud-asod nga esplikar sang ulitao.
"Ano ang buot mo silingon Ralph? Nga-a kinahanglan pa nga makalab-ot sa amo ni nga sitwasyon. Kag nga-a ako Ralph? Nga-a subong sini?” nagalibog ang painu-ino nga nasambit sang dalaga.
“Nahibaloan ko nga sala ko Mikka. Bangud ginkibot ko ikaw sa mga nagakalatabo, apang, mabasol mo bala ako kon nga-a nahimo ko ini. Pasayloha ako kon nasakit ko ang balatyagon mo Mikka. Indi na ako makahulat sang mga inadlaw nga maglawig pa. Nahibaloan ko man nga nagaduha-duha ka sang pagpalangga ko sa imo. Mabatyagan ko ina Mikka. Apang, nagapangabay ako sa imo nga tagaan mo ako sang kahigayonan para ipakita ko sa imo kon ano ka ka importante sa akon. Kon ano ko ikaw ka palangga Mikka. Sa nasiling ko na, matinlo ang intensiyon ko sa imo,” pamat-od sang ulitao.
Wala na nakahambal ang dalaga sang nabatian ang mga tinaga gikan sa ginahigugma. Nagtulo na lamang ang mga luha sini. Indi niya mahangpan kon ano ang nabatyagan sa sina nga tion. Pero gusto niya nga hakson ang lalaki nga nagaluhod sa iya atubangan. Luyag niya nga ipabutyag diri nga umpisa sang naglahin ini sa ila duog, siya lamang ang unod sang paminsaron sang dalaga. Indi niya na luyag nga madula pa ini sa iya luyo.
Sa malip-ot nga sugilanon, ginbaton ni Mikka ang pagpalangga sang ulitao. Gintagaan niya ini sang kahigayonan kag didto nila nakilala sang husto ang isa kag isa.
Sa pihak nga bahin, nagsala gid ang ginikanan ni Mikka sa pagkakilala nila kay Ralph. Matuod nga kontra gusto nila ini bangud nga wala pa gid makilala ang pagkatawo sini, apang sang pagdala ni Ralph sang iya ginikanan sa panimalay nila, didto nila na tul-id nga desidido gid ang ulitao sa nabatyagan niya kay Mikka.
Wala na sila makapamalabag sang desisyon sang ila nagaisahanon nga anak sang ginbaton sini ang pagpalangga ni Ralph. Indi malikom sa iloy ni Mikka nga daw nahinalian ini sang mga natabo bangud daw kasan-o lang nila nakita ang pagpanikasog sang dalaga nga makita sang obra para sa kaugalingon apang subong, ari, kalaslon na ini.
Napilahan pa ka bula ang nagligad kag nagpakasal ang duha, Mikka kag Ralph. Grande ang kasal, rason nga si Mikka nagaisahanon lamang nga anak sang mga Espaniola kag subong man si Ralph nga nagaisahanon nga anak sang mga Devera nga businessman ang mga ginikanan.
Nangabuhi ang duwa nga may basbas sang ila mga ginikanan kag basbas sa simbahan. Malipayon nga ginapanindugan ang kabuhi nga may asawa. Si Ralph nagdesisyon na nga mag resign sa iya trabaho. Bangud indi siya gusto nga malayo siya sa iya asawa. Bangud sa iya trabaho, nagakadugayan siya nga makapauli sa ila panimalay, bangud kon diin may deliskobrehon nga mga pinasahi didto siya.
Ginpili niya na lamang nga mag-asikaso sang ila negosyo kag sa sina nga rason makapuli siya sa luyo sang asawa sa oras sang kagab-ihon. Samtang si Mikka naman gintagaan sang pangabuhian sang iya ginikanan. Ini amo ang ila rancho. Ginpili sang mag-asawa nga magpuyo sa siyudad kon sa diin malapit sa trabaho ni Ralph kag ila lang ginabisita ang ila ranchohan kada semana. Ang tagsa-tagsa wala nagpabaya sang ila pangabuhi. Nangin responsible sila nga asawa kag bana sa isa kag isa.
Apang isa ka adlaw, sa wala ginaespiktar nga kahigayonan. Ginpatawag si Ralph sang iya editor para sa isa ka mabug-at kag delikado nga misyon. Apang, nakapangako na si Ralph sa asawa nga indi nag id magbalik pa sa naandan nga obra, ugaling nahuya man ini mangindi sa iya editor sa sa suod nga abyan nga si Raffy. Sa malip-ot nga pulong ginbaton ni Ralph ang ina nga kahigayonan.
Isa ka kweba ang ila dapat diskubrehon kag suno sa iban nga nakadiskubre na sini apang wala man ibedinsiya, ang nasambit nga kweba may isa ka balon kon sa diin makita ang manggad sang kagulangan. Kag suno pa sa iban, may yara nga dako nga mag-og ang nagabantay sa kweba. Isa ini ka balon nga imbis tubig ang imo makita, bulawan ang unod sini.
Bangud tawo lang, nasilaw ang tagsa-tagsa kag nagpanikasog nga malab-ot ang nasambit nga kweba, isa ka dira si Ralph. Madamo nga mga kabukiran kag kabatohan ang dapat lakbayon para makalab-ot sa nasambit nga lugar. Matag-ag nga mga bangin ang pagasakaon. Madalom nga suba ang pagalanguyon para makita ang balon nga puno sang bulawan.
Ang grupo ni Ralph, ginpadayon gid ang pagpanglakaton para makalab-ot sa kweba. Wala na ginapinsar ang kapoy, uhaw kag gutom. Isa lang ang nasulod sa ila pinsar, ang makakuha sang mga litrato kag masaksihan ang pagbuad sang mga bulawan sa nasambit nga balon ukon bubon.
Sa bahin naman ni Ralpg, indi niya gusto nga mapaslawan sa tinutuyo nga makakuha sang mga letrato kag matul-id ang misteryo sang bubon nga ato. Daw indi magpati si Ralph sa mga sugid-sugid sang iban nahanugod sa bubon. Tuyo niya gid nga masaksihan kag makit-an para iya man ini mapamatod-an.
PADAYUNON
Monday, June 21, 2010
SIGE, TEXT GID!
Ni Maria Luisa Defante-Gibraltar
(Editor’s Note: Sa pihak sang na-uso nga style sa text messaging kon diin ang mga tinaga ginapalip-ot, ang Yuhum nagaganyat sa mga readers nga magpadayon sa pagsulat sang husto kag kumpleto nga tinaga).
SI LUCY Lucy nagahilibion samtang nagasugilanon sila ni Dina nga iya best friend sa puloy-an sang naulihi. Duha lang sila ni Lucy sa ila puloy-an sina nga hapon gani nahatagan sila sang nagakaigo nga panahon sa pagsugilanon sang maid-id bahin sa problema ni Lucy.
“Ano na lang ina karon?”
“Ina gani ang ginapangayuan ko sing laygay sa imo kon ano ang maayo ko nga buhaton,” balos ni Lucy nga madalom gid ang pagpilisnguon.
“Ina ang diperensya sang nagnobyahanay lang paagi sa text. Maayo kon nagkilalahay gid kamo sing maayo sang kohn nga ato samtang naganobyahanay. Pero duha pa lang kamo ka bulan nga nagtextmate. Pati ka gid dayon sang tanan niya nga ginasugid sa imo,” malawig nga basol ni Dina.
“Please Din, indi na ako pagbasula. Pero matuod gid nga nagahigugma ako sa iya.”
“Ikaw e! Pero sia? Nagahigugma gid man ayhan sia sa imo?” maabtik nga bweltada ni Dina.
“Siling man niya.”
“Ay, gaga mo e. Siling lang niya nga ginahiguma ka niya, pati ka dayon? Hatag mo dayon ang imo bandera? Ti, ano na lang ina karon kon mahimo nga tawo ang binhi nga ginsalud mo sa iya?”
Sa nabatian sa abyan, naggurahab si Lucy. Indi mapunggan ang iya pagnguyngoy. Nagatalalamos lang ang iya luha kag sip-on. May daku nga paghinulsol sa iya guya.
“Ina gid ang ginakulbaan ko subong, Din. Basi bala magbusong ako. Indi pa kuno handa si John nga magpakasal kami kay wala pa sia obra. Duha naman kuno kla tuig nga nagtapos sia sang iya seaman nga kurso pero tubtob nian wala man sia nakasakay.”
“Kag ikaw?”
“Labi nga indi pa ako handa mamana kay second year pa lang ako sa kurso nga Education.”
“Ina gani. Ako nga one year na nga naga-teach wala gani nagapadala-dala sa gugma nga ginatawag. Pero ikaw iya, maabtik gid. Dayon mo gid hands up kag naghigda.”
Si Dina bala haw. Ginalangu-lango lang ako nga kadalom sang problema ko. Indi na bala ako pagbasula. Buligi lang ako kon ano ang maayo ko nga buhaton.”
“Ikaw e! Ara nag id si Ben nga bisan matuod 28 years old na kag magulang sa imo sing napulo ka tuig pero may stable job na sa bangko kag patay-luyag gid sa imo. Close friend pa sang inyo pamilya ang ila pamilya.”
“Huo man gani,” mahinay nga sabat ni Lucy.
“Kag gusto gid sang mga parents mo si Ben para sa imo, indi bala?”
“Huo man.”
“Ti, karon, ano na lang ina? Kon magbusong ka abi?”
“Ina gani ang ginpalapit ko diri sa imo. Ano na lang abi kon magbusong ako?”
“Nahibal-an bala nanday Tyo Abon kag Tya Ester nga nagnobyahanay kamo ni John?”
“Wala gani e. Pero nahibal-an nila nga mag-textmate kami.”
“Kahibalo sila nga nagakitaay kamo nga duha?”
“Wala. Ginhawa ko na nga tago.”
“Pila na ka bulan nga nag-kuwan kamo ni John?” kag nakayuhom si Dina sa iya pamangkot.
Nakayuhom man si Lucy sa tunga sang iya paghibi. Nahampak niya ang abyan.
“Wala pa isa ka bulan.”
“A, ti, indi pa ina mahibal-an. Hulaton naton nga magduha ka bulan agod mapat-od kon magdala ka. Sa sina, hambalan na anton ang aton maayo nga buhaton.”
Duha ka bulan ang nakaligad sang ginhatagan si Lucy textmate sang iya classmate.
“Guapo ina sia. Kag graduate na sa college. Galing wala pa obra. Amigo sia sang magulang ko.”
Una nagtext si John. Nagbalos si Lucy. Sugod sadto, sige-sige na sila mag-text sa isa ka isa.
“Hi, I’m John.”
“I’m Lucy.”
“Hw r u?”
“K lng. N u?”
“K mn. Gno katld?”
“G-tx cmo.”
“Ha! ha! Tarsa ka gli?”
“U 2. Tarso mn.”
“Ay, Inday Lucy. Gabira-bira ka gali dira text? Abi ko gabira-bira ka tuon?” Nakibot si Lucy. Sa gulpe nga pagsulod sang iloy sa iya hulot, taguon pa tanni niya ang iya cellphone. Pero ulihi na. Nakita na sia sang iloy nga nagabira-bira matuod sang text.
“Bag-o pa lang ako nag-text, Ma,” binutig niya.
“Kaina pa ako nagatindog sa ganhaan,” sabat ni Tya Ester nga nagalungo. Nagpalapit ini kay Lucy. Nagapamangkutanon ang panulok sini sa anak. Nga nahangpan ni Lucy.
“Wala ni sing kaso Ma a. Isa lang ka abyan nga lalaki. Nothing serious,” paathag ni Lucy nga ginpanglias-lias ang panulok.
“Tani, anak. Nagasalig ako sa imo. Gusto ko tapuson mo anay ang pagtuon mo antes mga nobyo-nobyo nga ina. Waala kami nagpilit sa imo nga batunon mo si Ben bisan sia ang gusto namon para sa imo. Kay indi namon gusto nga matublag ang imo pagtuon. Gani kon mahimo, hagan-hagan lang ang pag-text.”
“Nahibal-an ko, Ma. Ginapangako ko nga tapuson ang akon pagtuon antes magbaton nobyo. Indi ka magkahangawa sa pagtext ko. Kalingawan ko lang ini.”
Pero ang pangako ni Lucy sa iloy wala natuman tungod nagdalom ang ila relasyon sa text ni John. Halos wala untat ang ila communication via cell-phone.
“Hi, lv u s mts.”
“John, lv u s mts 2.”
“Wer 2 of us wl mt?”
“U?”
“S bordng haws k. 2moro, 2 p.m.”
“Wyt 4 m.”
Nagkita ang duha sa hulot sang boarding house ni John. Wala sing sing may natabo sa ila.
“Y?”
“Nt yt. Gskol p k.”
“Wen?”
“Nx tym lng.”
“C u nx d, pls?”
“Wer?”
“N my rm sym tym?”
“K c u.”
Liwat nagkitaay ang duha sa hulot ni John. Sa amo sadto nga takna sa hapon, wala sing tawo sa boarding house kay laban sang mga boarders mga estudyante kag ato sila tanan sa buluthuan.
Ano ang mapaabot kon magkitaay sa isa kahulot ang nagahidlawanay nga duha ka mga kalag?
“Lucy,” hutik ni John.
“John,” hutik man ni Lucy kabit sa hugot nga paghakos ni John.
“Pwede?”
“John, indi! Nagatuon pa ako.”
“Pero nagkadto ka diri sa hulot ko. Ang buot silingon, gusto mo ang buhaton ko.”
“John!”
Wala na ni Lucy masugponi ang gusto niya ihambal. Gintakpan tanan sang mga halok ni John ang iya mga pagpamatok.
Isa pa ka bulan ang nagligad sugod sang natabo si lucy kay John.
“Nhdlk I John. Bsi ngadala I. Knngln ipksal mo I.”
“Wat? I cnt!”
“Y?”
“My wyf na I.”
“Wat? Gn2n2 mo I!”
“Sori. N d p d makasal ta!”
“K La ka hya John!”
“S sori Lucy, bye.”
Todo ang hilibion ni Lucy pagkatapos sadtong katapusan nila nga pagtext ni John. Amo ato ang pagkadto niya sa puloy-an nanday Dina kag isugid ang iya ginakulbaan.
“Isa pa lang ka bulan nga nagligad ato nga hitabo. Sa ikaduha nga bulan nga indi pa mag-abot ang monthly period mo, kinahanglan maghimo ka na sang pagpamat-od,” hambal ni Dina.
“Buligan mo ako sa pagpamat-od. Nahibal-an ko nga indi mo ako pagpabay-an,” puno sang kulba nga sabat ni Lucy.
Natapos ang duha ka bulan. Wala gid nag-abot ang mothly period ni Lucy. Gani liwat sia nagbalik sa ila ni Dina isa sadto ka Dominggo sang hapon.
“Ay, abaw, basi nagabusong ka nag id?”
“Dios ko! Maano na lang ako sini? Manogtapos pa lang ako sang second year ko sining Marso. Anon a lang ini Din?” puno sing kakugmat ang tingog ni Lucy.
“Hatagi pa isa ka semana nga allowance. Kon indi pa gid mag-abot ang period mo, seguro nag id nga nagabusong ka.”
Nagtango nga nagahilibion si Lucy. Naglisensya sia sa abyan nga mapuli na.
Naabtan niya sa ila puloy-an ang iloy nga kasugilanon si Ben. Nakibot ang dalaga pagkakita sa ulitawo tungod madugay naman gawa nga mga inadlaw nga wala ini makaduaw sa ila.
“O, ari na gali ang ginahulat mo, Ben. Sige, mabilin ko anay kamo nga duha.”
“Kamusta, Lucy? Sobra man anom ka bulan nga wala ako nakaduaw diri sa imo,” kag kinamusta sia sing hugot sang ulitawo.
“Okey man ako, Ben. Ikaw? Masaku gid?” kag natulok sang masusi ni Lucy ang ulitawo. Labi ini nga nag-ambong sa iya panulok.
“Miss ko na gid ikaw. Ugaling gusto ko nga mag-concentrate ka any sa imo pagtuon. Kon perme ako magbalikbalik diri sa imo piho ko nga matublag ka gid.” Wala gilayon makasabat si Lucy. Nakaduko sia. Kon nahibal-an lang ni Ben nga indi iya pagtuon ang ginausikan niya sang iya malahalon nga panahon. Nga nobyo-nobyo sa text amo ang iya ginhatagan sang daku niya nga panahon. Nagkuba-kuba ang dughan ni Lucy. Kag nakabatyag sia daku nga kahuya kay basi nagabusong na sia sa sini nga tinion.
“Lucy, may ihambal ako sa imo. Padayunon ko ang paghalad sang akon gugma sa imo. Pero nakahanda ako sa paghulat. Kon makatapos ka na sang imo pagtuon, pangayuon ko ang imo kamot sa imo ginikanan. Nahibal-an ko nga sugot sila sa akon,” pahayg ni Ben kag ginpisil sang mainanggaon ang nagapalamugnaw nga mga palad ni Lucy.
“Dios ko, ano ang isabat k okay Ben? Isugid ko balas a iya nga natabo na ako sa akon textmate?” Sina nga gab-i wala matulugi sing maayo si Lucy sa palaligban nga iya ginaatubang. Igo lang sia magbulubaliswa sa iya higdaan.
Natapos ang isa ka semana nga siling ni Dina. Sang aga sina, nabatyag ni Lucy nga nagabusong ang iya pus-on kag nagaalay ang iya balikawang. Nagbangon sia kag nagpabanyo agod unta maligo.
“Makuha lang ining ginabatyag ko karon kon makapaligo ako.” Pero sang gin-uba niya ang iya underwear, gulpe sia nakasinggit. Nga ginkakibot ni Tya Ester nga ara nagadigamo sa kusina. Nakadalagan sia sa banyo.
“Lucy! Naano ka?”
“Wala, wala, Ma! Nakasinggit lang ako sa kalipay kay nag-abot ang mestraution ko!” daw nagahangos nga sabat ni Lucy sa sulod sang banyo.
Nakapangalot sang iya ulo ang iloy. “Para amo lang ina, masinggit ka gid sa kalipay? Indi bala nga bula-bulan nagaabot man gid ang imo menstruation?”
Kon nahibal-an lang ni Tya Ester nga singgit ato sang tuman nha kalipay ni Lucy nga ang buot silingon wala sia nagabusong. Nga naluwas sia sa daku kaayo nga kahuloy-an! Naluwas sia sa iya kabuangan kay John nga iya lang nakilala bilang textmate. Naluwas sia nga mangin-iloy nga dalaga! Nagsanag ang iya palaabuton. Ara si Ben nga nagahulat. Ina kon batunon pa sia sini kon iya ituad diri ang natabo sa iya textmate.
KATAPUSAN
(Editor’s Note: Sa pihak sang na-uso nga style sa text messaging kon diin ang mga tinaga ginapalip-ot, ang Yuhum nagaganyat sa mga readers nga magpadayon sa pagsulat sang husto kag kumpleto nga tinaga).
SI LUCY Lucy nagahilibion samtang nagasugilanon sila ni Dina nga iya best friend sa puloy-an sang naulihi. Duha lang sila ni Lucy sa ila puloy-an sina nga hapon gani nahatagan sila sang nagakaigo nga panahon sa pagsugilanon sang maid-id bahin sa problema ni Lucy.
“Ano na lang ina karon?”
“Ina gani ang ginapangayuan ko sing laygay sa imo kon ano ang maayo ko nga buhaton,” balos ni Lucy nga madalom gid ang pagpilisnguon.
“Ina ang diperensya sang nagnobyahanay lang paagi sa text. Maayo kon nagkilalahay gid kamo sing maayo sang kohn nga ato samtang naganobyahanay. Pero duha pa lang kamo ka bulan nga nagtextmate. Pati ka gid dayon sang tanan niya nga ginasugid sa imo,” malawig nga basol ni Dina.
“Please Din, indi na ako pagbasula. Pero matuod gid nga nagahigugma ako sa iya.”
“Ikaw e! Pero sia? Nagahigugma gid man ayhan sia sa imo?” maabtik nga bweltada ni Dina.
“Siling man niya.”
“Ay, gaga mo e. Siling lang niya nga ginahiguma ka niya, pati ka dayon? Hatag mo dayon ang imo bandera? Ti, ano na lang ina karon kon mahimo nga tawo ang binhi nga ginsalud mo sa iya?”
Sa nabatian sa abyan, naggurahab si Lucy. Indi mapunggan ang iya pagnguyngoy. Nagatalalamos lang ang iya luha kag sip-on. May daku nga paghinulsol sa iya guya.
“Ina gid ang ginakulbaan ko subong, Din. Basi bala magbusong ako. Indi pa kuno handa si John nga magpakasal kami kay wala pa sia obra. Duha naman kuno kla tuig nga nagtapos sia sang iya seaman nga kurso pero tubtob nian wala man sia nakasakay.”
“Kag ikaw?”
“Labi nga indi pa ako handa mamana kay second year pa lang ako sa kurso nga Education.”
“Ina gani. Ako nga one year na nga naga-teach wala gani nagapadala-dala sa gugma nga ginatawag. Pero ikaw iya, maabtik gid. Dayon mo gid hands up kag naghigda.”
Si Dina bala haw. Ginalangu-lango lang ako nga kadalom sang problema ko. Indi na bala ako pagbasula. Buligi lang ako kon ano ang maayo ko nga buhaton.”
“Ikaw e! Ara nag id si Ben nga bisan matuod 28 years old na kag magulang sa imo sing napulo ka tuig pero may stable job na sa bangko kag patay-luyag gid sa imo. Close friend pa sang inyo pamilya ang ila pamilya.”
“Huo man gani,” mahinay nga sabat ni Lucy.
“Kag gusto gid sang mga parents mo si Ben para sa imo, indi bala?”
“Huo man.”
“Ti, karon, ano na lang ina? Kon magbusong ka abi?”
“Ina gani ang ginpalapit ko diri sa imo. Ano na lang abi kon magbusong ako?”
“Nahibal-an bala nanday Tyo Abon kag Tya Ester nga nagnobyahanay kamo ni John?”
“Wala gani e. Pero nahibal-an nila nga mag-textmate kami.”
“Kahibalo sila nga nagakitaay kamo nga duha?”
“Wala. Ginhawa ko na nga tago.”
“Pila na ka bulan nga nag-kuwan kamo ni John?” kag nakayuhom si Dina sa iya pamangkot.
Nakayuhom man si Lucy sa tunga sang iya paghibi. Nahampak niya ang abyan.
“Wala pa isa ka bulan.”
“A, ti, indi pa ina mahibal-an. Hulaton naton nga magduha ka bulan agod mapat-od kon magdala ka. Sa sina, hambalan na anton ang aton maayo nga buhaton.”
Duha ka bulan ang nakaligad sang ginhatagan si Lucy textmate sang iya classmate.
“Guapo ina sia. Kag graduate na sa college. Galing wala pa obra. Amigo sia sang magulang ko.”
Una nagtext si John. Nagbalos si Lucy. Sugod sadto, sige-sige na sila mag-text sa isa ka isa.
“Hi, I’m John.”
“I’m Lucy.”
“Hw r u?”
“K lng. N u?”
“K mn. Gno katld?”
“G-tx cmo.”
“Ha! ha! Tarsa ka gli?”
“U 2. Tarso mn.”
“Ay, Inday Lucy. Gabira-bira ka gali dira text? Abi ko gabira-bira ka tuon?” Nakibot si Lucy. Sa gulpe nga pagsulod sang iloy sa iya hulot, taguon pa tanni niya ang iya cellphone. Pero ulihi na. Nakita na sia sang iloy nga nagabira-bira matuod sang text.
“Bag-o pa lang ako nag-text, Ma,” binutig niya.
“Kaina pa ako nagatindog sa ganhaan,” sabat ni Tya Ester nga nagalungo. Nagpalapit ini kay Lucy. Nagapamangkutanon ang panulok sini sa anak. Nga nahangpan ni Lucy.
“Wala ni sing kaso Ma a. Isa lang ka abyan nga lalaki. Nothing serious,” paathag ni Lucy nga ginpanglias-lias ang panulok.
“Tani, anak. Nagasalig ako sa imo. Gusto ko tapuson mo anay ang pagtuon mo antes mga nobyo-nobyo nga ina. Waala kami nagpilit sa imo nga batunon mo si Ben bisan sia ang gusto namon para sa imo. Kay indi namon gusto nga matublag ang imo pagtuon. Gani kon mahimo, hagan-hagan lang ang pag-text.”
“Nahibal-an ko, Ma. Ginapangako ko nga tapuson ang akon pagtuon antes magbaton nobyo. Indi ka magkahangawa sa pagtext ko. Kalingawan ko lang ini.”
Pero ang pangako ni Lucy sa iloy wala natuman tungod nagdalom ang ila relasyon sa text ni John. Halos wala untat ang ila communication via cell-phone.
“Hi, lv u s mts.”
“John, lv u s mts 2.”
“Wer 2 of us wl mt?”
“U?”
“S bordng haws k. 2moro, 2 p.m.”
“Wyt 4 m.”
Nagkita ang duha sa hulot sang boarding house ni John. Wala sing sing may natabo sa ila.
“Y?”
“Nt yt. Gskol p k.”
“Wen?”
“Nx tym lng.”
“C u nx d, pls?”
“Wer?”
“N my rm sym tym?”
“K c u.”
Liwat nagkitaay ang duha sa hulot ni John. Sa amo sadto nga takna sa hapon, wala sing tawo sa boarding house kay laban sang mga boarders mga estudyante kag ato sila tanan sa buluthuan.
Ano ang mapaabot kon magkitaay sa isa kahulot ang nagahidlawanay nga duha ka mga kalag?
“Lucy,” hutik ni John.
“John,” hutik man ni Lucy kabit sa hugot nga paghakos ni John.
“Pwede?”
“John, indi! Nagatuon pa ako.”
“Pero nagkadto ka diri sa hulot ko. Ang buot silingon, gusto mo ang buhaton ko.”
“John!”
Wala na ni Lucy masugponi ang gusto niya ihambal. Gintakpan tanan sang mga halok ni John ang iya mga pagpamatok.
Isa pa ka bulan ang nagligad sugod sang natabo si lucy kay John.
“Nhdlk I John. Bsi ngadala I. Knngln ipksal mo I.”
“Wat? I cnt!”
“Y?”
“My wyf na I.”
“Wat? Gn2n2 mo I!”
“Sori. N d p d makasal ta!”
“K La ka hya John!”
“S sori Lucy, bye.”
Todo ang hilibion ni Lucy pagkatapos sadtong katapusan nila nga pagtext ni John. Amo ato ang pagkadto niya sa puloy-an nanday Dina kag isugid ang iya ginakulbaan.
“Isa pa lang ka bulan nga nagligad ato nga hitabo. Sa ikaduha nga bulan nga indi pa mag-abot ang monthly period mo, kinahanglan maghimo ka na sang pagpamat-od,” hambal ni Dina.
“Buligan mo ako sa pagpamat-od. Nahibal-an ko nga indi mo ako pagpabay-an,” puno sang kulba nga sabat ni Lucy.
Natapos ang duha ka bulan. Wala gid nag-abot ang mothly period ni Lucy. Gani liwat sia nagbalik sa ila ni Dina isa sadto ka Dominggo sang hapon.
“Ay, abaw, basi nagabusong ka nag id?”
“Dios ko! Maano na lang ako sini? Manogtapos pa lang ako sang second year ko sining Marso. Anon a lang ini Din?” puno sing kakugmat ang tingog ni Lucy.
“Hatagi pa isa ka semana nga allowance. Kon indi pa gid mag-abot ang period mo, seguro nag id nga nagabusong ka.”
Nagtango nga nagahilibion si Lucy. Naglisensya sia sa abyan nga mapuli na.
Naabtan niya sa ila puloy-an ang iloy nga kasugilanon si Ben. Nakibot ang dalaga pagkakita sa ulitawo tungod madugay naman gawa nga mga inadlaw nga wala ini makaduaw sa ila.
“O, ari na gali ang ginahulat mo, Ben. Sige, mabilin ko anay kamo nga duha.”
“Kamusta, Lucy? Sobra man anom ka bulan nga wala ako nakaduaw diri sa imo,” kag kinamusta sia sing hugot sang ulitawo.
“Okey man ako, Ben. Ikaw? Masaku gid?” kag natulok sang masusi ni Lucy ang ulitawo. Labi ini nga nag-ambong sa iya panulok.
“Miss ko na gid ikaw. Ugaling gusto ko nga mag-concentrate ka any sa imo pagtuon. Kon perme ako magbalikbalik diri sa imo piho ko nga matublag ka gid.” Wala gilayon makasabat si Lucy. Nakaduko sia. Kon nahibal-an lang ni Ben nga indi iya pagtuon ang ginausikan niya sang iya malahalon nga panahon. Nga nobyo-nobyo sa text amo ang iya ginhatagan sang daku niya nga panahon. Nagkuba-kuba ang dughan ni Lucy. Kag nakabatyag sia daku nga kahuya kay basi nagabusong na sia sa sini nga tinion.
“Lucy, may ihambal ako sa imo. Padayunon ko ang paghalad sang akon gugma sa imo. Pero nakahanda ako sa paghulat. Kon makatapos ka na sang imo pagtuon, pangayuon ko ang imo kamot sa imo ginikanan. Nahibal-an ko nga sugot sila sa akon,” pahayg ni Ben kag ginpisil sang mainanggaon ang nagapalamugnaw nga mga palad ni Lucy.
“Dios ko, ano ang isabat k okay Ben? Isugid ko balas a iya nga natabo na ako sa akon textmate?” Sina nga gab-i wala matulugi sing maayo si Lucy sa palaligban nga iya ginaatubang. Igo lang sia magbulubaliswa sa iya higdaan.
Natapos ang isa ka semana nga siling ni Dina. Sang aga sina, nabatyag ni Lucy nga nagabusong ang iya pus-on kag nagaalay ang iya balikawang. Nagbangon sia kag nagpabanyo agod unta maligo.
“Makuha lang ining ginabatyag ko karon kon makapaligo ako.” Pero sang gin-uba niya ang iya underwear, gulpe sia nakasinggit. Nga ginkakibot ni Tya Ester nga ara nagadigamo sa kusina. Nakadalagan sia sa banyo.
“Lucy! Naano ka?”
“Wala, wala, Ma! Nakasinggit lang ako sa kalipay kay nag-abot ang mestraution ko!” daw nagahangos nga sabat ni Lucy sa sulod sang banyo.
Nakapangalot sang iya ulo ang iloy. “Para amo lang ina, masinggit ka gid sa kalipay? Indi bala nga bula-bulan nagaabot man gid ang imo menstruation?”
Kon nahibal-an lang ni Tya Ester nga singgit ato sang tuman nha kalipay ni Lucy nga ang buot silingon wala sia nagabusong. Nga naluwas sia sa daku kaayo nga kahuloy-an! Naluwas sia sa iya kabuangan kay John nga iya lang nakilala bilang textmate. Naluwas sia nga mangin-iloy nga dalaga! Nagsanag ang iya palaabuton. Ara si Ben nga nagahulat. Ina kon batunon pa sia sini kon iya ituad diri ang natabo sa iya textmate.
KATAPUSAN
Monday, June 14, 2010
PANUGOD SANG HINGAPUSAN
Nobela ni Faustino M. Ramos
(Ikaapat nga guwa)
INING tubig sang suba sang Tigum, ang didto pa nagikan sa iya ulohan nga didto nahamtang sa kabukiran sang Inaman. Sa uloibabaw sang bukid Inaman, amo ang kabukiran sang Madyaas nga amo ang ‘boundary’ sang mga probinsiya sang Iloilo, Antique, Aklan kag Capiz.
Ang kalabaon sang suba sang Tigum, kon humalin didto sa bukid sang Inaman kag magdangat tubtub diri sa may Tabukan sa banwa sang Cabanbanan, ang ayhan mga tatlo ka pulo ka kilometro kalaba kapin ukon kulang! Didto sa Inaman, sa ulohan gid sang sini nga suba, premiro, diutay man lang ang tubig nga nagsilog apang samtang padayon ang ilog sang tubig pailawod, nagaamat-amat ang tubig sang damu kag dalum! Ang kabangdanan sini amo ang pagdugang sang tubi sa suba nga nagikan sa madamu nga mga kasapaan!
Humalin didto malapit sa may ulohan sang suba Tigum kag tubtub sa may Tabukan sa Cabanbanan, ayhan kapin ukon masubra sa duha ka pulo ang kadamuon sang mga kasapaan nga ini amo ang Tinayok, Salngan, Sambag, Kamansi, Nagato kag Tin-an! Ining mga pila ka mga kasapaan nga ginpanghinambitan, mga madalum kag mga dalagku ini nga mga sapa! Madalum ang tubig kag madamu diri sing mga linaw! Sa mga linaw nga ini nga tagalumapaw kadalum, madamu ang mga sili, kagang, ulang kag mga likwan nga diri nagaestar! Ang likwan, mga dalagku ini nga mga ulang nga ang kadalagku, daw angay kadaku sang butkon sang mga kabataan! Isa lamang ka bilog sini ang imo isud-an, indi ka na kapadugang sanglit nga busog ka na dayon!
Kon madamu ang mga kagang, sili, ulang kag mga likwan sa kasapaan, ilabi pa gid nga madamu sang mga ini ang makit-an nga ara sa suba! Apang kon ang mga tawo ang manalog sang mga ini sa sapa, indi na kinahanglan nga makalambut pa ini sa pagpanalog sa suba kay hustohan na ini nga iya dal-on pauli ang iya mga sinalogan sa sapa pa lamang!
Sa suba, amluas pa sa mga ini nga imo makita, may ara pa ikaw makita nga ginatawag nga anga! Mga magamay ini nga buto sang mga isda, magamay pa sa mga hipon! Ginatawag man ini nga mga lubo-lubo! May bahin gid sa suba nga ginatawag buslogan kon sa diin ang mga ini nagatililipon! Gintawag ini nga buslogan bangud kay diri nagabuslog ang tubig gikan sa ibabaw kag diri sa idalum nagaasimbol ang magamay nga mga anga nga ayhan indi lang linibo kundi minilyon ang kadamuon!
Agud nga ikaw ang makadakup sa mga ini, dapat nga may dala ikaw nga katsa nga amo ang imo gamiton sa pagsarap sa sining mga anga! Ihigot nimo ang katsa sa imo liog kag isarap sa mga ini! Indi gani makalambut mga tunga sa oras ang imo sarap, mga duha lang ka gantang nga mga anga, may masarap ka na! Apang makatilingala kay indi kay indi tanan nga buslogan sang tubig nagaasimbol sining mga anga, pililion lang! Maalan ang mga anga kag mananam!
Ang bahin sang sini nga suba Tigum, nga humalin didto sa bukid sang Inaman, kag tubtub sa may guwa sang banwa sang matag-ub, ang nasulod ini ukon nasakup sang ‘Aguas Potables! Kag ginadilian sang gobierno ang pagsulod diri sang mga sapat man ukon mga tawo! Sang panahon yadto sang pagsakup sang mga Amerikano sang mga isla sang Pilipinas kag lakip sang isla sang Panay kag sang Probinsiya sang Iloilo, kon sa diin nakita sang gobierno ang suba nga nagikan sa kabukiran sang Inaman nga maayo nga pagakuhaan sang tubig nga pagaimnon sang mga pumoluyo sang banwa sang Matag-ub kag iban pa gid nga mga kabanwahanan lakip na sang siyudad sang Iloilo. Didto kag ginsugoran sang gobierno ang pagkudal sang bug-os nga duog nga mga 8,000 ektariyas palibut! Ang ila ginkudal, amo ang dalagku kag matig-a nga mga alambre kag may mga tunok! Lima ka andana paibabaw ang alambre nga kudal nga may kulangkulang sing tig-isa ka pye ang ulot! Sa amo kaikit sang alambre nga kudal nga may mga tunok, ginpat-od sang mga nagpahamtang sang amo nga kudal nga indi gid makasulod bisan ang tawo ukon man mga sapat kaangay sang mga karabaw kag mga baka! Sina nga panahon, daw wala pa gid sing nakita bisan sa bug-os nga banwa sang Matag-ub nga ginatawag nga kanding!
Kutob sadto, ang bug-os nga kabukiran nga nasakup sang kudal sang gobierno ang nakilala sang mga pumoluyo sa amo nga lugar nga ginatawag nga ‘Aguas Potables’!
Maluas sang mabakod nga kudal nga alambre palibut, nagpahamtang pa ang gobierno sang mga tawo nga magbantay agud nga masiguro pa gid nga wala sing mga tawo ukon mga sapat nga makasulod sa ginadilian nga duog! Ang ginbutang sang gobierno nga mga tawo agud nga magbantay ang gintawag nga mga guwardya! Tama ka estrikto ang mga guwardya! Wala gid ginapahanugti ang bisan si sin-o nga magsulod sa amo nga duog!
Ang pila ka mga rasones kon ngaa nga ginkudalan kag gindumilian ang pagsulod sang mga tawo kag mga sapat sa sulod sang ‘Aguas Potables’, basi kon ibilin sang mga sapay ukon mga tawo ang ila mga higku sa sulod sang amo nga duog kag magsimbog sa tubig sa suba nga amo ang nagasulod sa mga tubo nga nagakadto sa mga kabalayan kag mainum sang mga tawo ang amo nga higku!
Ikaduha nga rason, basi kon ang tawo nga magsulod sa amo nga duog may malain nga tuyo kay iya idalhan sing hilu kag ibubo sa tubig sa suba kag kon mainum sang mga tawo, magaresulta sang magkahilu sang mga katawhan!
Tuman gid ang pag-andam sang gobierno ilabi nag id ang pangulohan sang banwa sang Matag-ub nga indi gid matabu ang kaangay sini nga bagay! Kay daw ano bala kon matabu nga may magbubo sing hilu sa suba kag mainum sang mga tawo kag madamu ang magkalamatay? Daku nga huol sang gobierno! Daku nga salabton sang pangulohan sang banwa sang Matag-ub!
Apang kaangay balas a ginasiling nga, ang iban nga mga tawo, maluyag gid mag-arado sa uma sang Kalainan! Luyag gid nga magtanum sang benhi sang Kalainan! Bisan pa nga iya nahibal-an, nga ang iya pagaanihon, Kalautan!
Sadto nga panahon, ang masami sadto nga paagi sa pagpangdakup sing mga pantat kag mga haluan sa mga talamnan amo ang pagbubo sa mga talamnan sing hilu nga ginatawag, ‘Endrin’! Amo man sa mga sapa kag buboan sing hilu nga Endrin, pila gid lang ka minutos ang makaligad, ang mga isda, haluan ukon mga pantat nagatinigpasaw lamang kag madugaydugay pa, nagalulotaw na ini tanan! Indi gid man ang mga ini magkalamatay kundi nga magkalalipong man lang! Luas lang kon nakainum ini sing madamudamu nga hilu kay mapatay gid man dayon!
Indi man mahiluan ang tawo kon iya kaunon ang mga isda bisan nga nahiluan sing ‘Endrin’! Apang mahilu ang tawo kon iya mainum ang tubig nga binutangan sing ‘Endrin’!
Amo ini ang ginahimu sang iban nga mga tawo nga matamad na magpangabudlay sing dugang kon luyag nga magpanginaon sing isda, buboan lang sing ‘Endrin’, presto! Isda nga inugsumsoman dayon! Ini ang paagi nga nadumdoman ni Turko, nga ang iya uyon nga isda nga ipanumsoman, mga isda nga dakup lang sa suba! Indi ini si Turko kauyon sang mga isda sa dagat kay nagalaot kuno ang iya ginhawa kon makaon sini! Gani…
“Ted!” tawag ni Turko sa iya kabarkada nga si Anyong. Didto sa Matag-ub, Ted ang tawganay sa tagsatagsa nga iya kabarkada.
“Ano, Ted?” pasiktu ni Anyong.
“Upod ka sa akon?”
“Sa diin?”
“Sa bukid!”
“Diin nga bukid?”
“Bukid sang Inaman!”
“Maano kita didto?”
“Manghilu sang isda kag sili!”
“Basi delikado, Ted?”
“Indi, a…, ako ang bahala!”
“Bahala ka..,san-o kita malakat?”
“Subong gid dayon!”
Mga duha ka oras na ang lakat sang mag-abyan nga sa talaytayon nag-agi pangilihid sa may kudal sang ‘Aguas Potables’! Sang ulihi, naghambal si Turko.
“Diri na kita masulod, Ted, pakadto sa suba!”
“Basi, Ted, makita kita diri sang mga guwardya?” pasiktu ni Anyong.
“A, malayo na ini sa banwa…, indi na kita delikado diri! Malaka na lang ang mga guwardya nga nagalambut sa pagkadto diri!” pasalig ni Turko sa abyan.
Naghipus nalang si Anyong. Nagkulokadlaw pa ini! Nagaudyak ang iya taguipusuon sa pagpanumdom nga madamu gid ang sili kag mga isda kag ulang nga ila dalhon karon pauli! Nagalagpok ang tutonlan ni Anyong sa pagpanumdom nga madamu naman nga sumsoman nga ila inugpanumsoman sa tuba kag wiski!
Pag-abre ni Turko sang botelya sang ‘Endrin’, wala dugaduga nga iya ini ginbubo sa malapad kag madalum nga linaw sang suba! Pagkatapus, naghulathulat ini! Mga duha siguro ka minutos ang lumigad, makita sa linaw ang madamu nga mga isda nga nagatigpasaw! Amo man ang mga ulang! Gilayon nga lumukso ang duha sa linaw kag wala sing arap-arapan sing panakop sang mga isda kag mga ulang nga nagalulotaw sa linaw kag ila ginsulod sa saku nga ila dala!
Madamu ang mga isda, ulang kag mga likwan nga nagalinutaw lamang nga nalipong sa hilu nga ‘Endrin’, apang wala sila sing sili nakita! “Hulathulaton ‘ta lang pila pa ka minuto, mga singku minuto siguro malulotaw na ang mga sili! Kay ang mga sili, didto ang mga ini sa sulod sang gikab sa idalum sang linaw nagaestar gani, indi dayon sang hilu malambut ang mga ini!” hambal ni Turko!
Matuod, kay pagkaligad pa gid sang pila ka minuto, naglulotaw ang mga sili – lima gid ka bilog! Ang tatlo, daw malabutkon kadalagku ka gang duha, daw malabatiis!
“Dali, Ted, dakpa na!” singgit ni Turk okay Anyong! Wala sing arap-arapan ang duha sing pangdakup sang sili apang indi man ang mga ini madali-dali dakup sanglit tama ang mga ini kadanlog! Sa tanan nga mga isda, ang sili amo ang pinakamanamit!
“Dali na, Ted, mapauli na kita!” nagpanghagad na si Turk okay Anyong! Amp pa lang ini makabatyag sing kulba sa iya pensar! Daku nga gatod ining ila ginhimu! Kon amo sini ka epektibo sang isa ka botelya sang ‘Endrin’ nga ila ginbubo sa linaw kag mga isa na ka saku nga mga ulang, likwan kag mga sili ang ila nakuha, ti, ano pa ayhan kadamu nga ulang, likwan, isda kag mga sili ang nagkalamatay didto sa ilawod nga bahin sang suba? Basi isa ka bagon kadamu?
Amo pa lang kag mapensaran ni Turko ang daku nga halit sa suba nga ila ginhimu nga pagbubo diri sing ‘Endrin’ nga isa ka botelya! Kay ang tubig diri amo man ini nga tubig ang masulod sa tubo kag magailog pakadto sa madamu nga mga pamalay kag imnon sang madamu nga tawo!
Tinunga ni Turko sa duha ka saku ang ila nakuha. “Dali na, Ted,” hagad sini kay Anyong kag masugtus-on ang mga ini sing tagtunga sa saku nga ila dala kag dalidali nga nagpauli sa banwa sang Matag-ub!
Samtang didto sa may suba nga nagaagi sa may kilid sang banwa sang Matag-ub, nagahinugapang lamang ang mga tawo dalagan sa suba! Lalaki, babaye, tigulang kag kabataan! Kay didto sa suba, madamu nga mga ulang, likwan, mga sili kag mga isda ang nagalinutaw lamang sa tubig! Buta ang tanan nga mga basket nga dala sang mga tawo sing isda, ulang, likwan kag mga sili sang ang mga ini ang magpauli! Apang sa paghangop gilayon sang tanan, nga may nagpanghilu gid didto sa ulohan sang suba didto sa Inaman!
Apang ang pamangkot, sin-o?
Masami naton mabatian nga may nagasiling: ‘Mapunggan lang ang suba, indi ang baba’!
Madasig gilayon nga naglapta ang estorya kaangay kadasig sang paglapta sang kalayo bangud nga sang gab-i nga ina, nagadual lang si Turko ka gang iya pamilya sing kaon sang mga isda ulang, likwan kag mga sili nga ila nadakpan! Amo man si Anyong ka gang pamilya sini! Pagkaaga.
“Bernabe!” gintawag ni Tyo Abe Soliva nga amo sadto ang Mayor sang banwa sang Matag-ub sina nga tion,” sugata si Turko kag si Anyong didto sa ila balay kag dalhon diri sa akon, insigida!”
“Huo, Mayor Soliva, karon gid nga daan,” sabat ni Bernabe nga pulis!
Dira gid si Mayor Abe Soliva sa may atangan sang iya napulo ka halintang nga hagdanan sang mag-abut ang duha nga iya ginpasugat sa iya pulis! Kaina pa nga ginakarangtan si Tyo Abe kay nagadali nga mag-abut ang duha! Nagainit gid ang iya ulo! Mahirup ang pagkabigay ni Tyo Abe kag sang pamilya ni Turko bangud nga hepe niya sa pulis ang amay ni Turko nga si Tsip Tiago. Apang…
Pagtumba ni Turko sa ibabaw sang hagdanan, nagangisi pa ini sing hilaw samtang nga nagatulok sa kay Mayor Abe Soliva! Wala gid ini makapanginlaman sang iguon ini sang nagahagunos nga inumol ni Mayor Abe Soliva sa iya apipingig! Daw inigu sang bagyo Frank si Turko nga humabog ini paidalum kag pagtupa sang iya lawas sa duta, nabatian ang tuman katunog nga lagabong! Samtang si Anyong sa tupad ni Turko, nakanganga!
PADAYUNON
(Ikaapat nga guwa)
INING tubig sang suba sang Tigum, ang didto pa nagikan sa iya ulohan nga didto nahamtang sa kabukiran sang Inaman. Sa uloibabaw sang bukid Inaman, amo ang kabukiran sang Madyaas nga amo ang ‘boundary’ sang mga probinsiya sang Iloilo, Antique, Aklan kag Capiz.
Ang kalabaon sang suba sang Tigum, kon humalin didto sa bukid sang Inaman kag magdangat tubtub diri sa may Tabukan sa banwa sang Cabanbanan, ang ayhan mga tatlo ka pulo ka kilometro kalaba kapin ukon kulang! Didto sa Inaman, sa ulohan gid sang sini nga suba, premiro, diutay man lang ang tubig nga nagsilog apang samtang padayon ang ilog sang tubig pailawod, nagaamat-amat ang tubig sang damu kag dalum! Ang kabangdanan sini amo ang pagdugang sang tubi sa suba nga nagikan sa madamu nga mga kasapaan!
Humalin didto malapit sa may ulohan sang suba Tigum kag tubtub sa may Tabukan sa Cabanbanan, ayhan kapin ukon masubra sa duha ka pulo ang kadamuon sang mga kasapaan nga ini amo ang Tinayok, Salngan, Sambag, Kamansi, Nagato kag Tin-an! Ining mga pila ka mga kasapaan nga ginpanghinambitan, mga madalum kag mga dalagku ini nga mga sapa! Madalum ang tubig kag madamu diri sing mga linaw! Sa mga linaw nga ini nga tagalumapaw kadalum, madamu ang mga sili, kagang, ulang kag mga likwan nga diri nagaestar! Ang likwan, mga dalagku ini nga mga ulang nga ang kadalagku, daw angay kadaku sang butkon sang mga kabataan! Isa lamang ka bilog sini ang imo isud-an, indi ka na kapadugang sanglit nga busog ka na dayon!
Kon madamu ang mga kagang, sili, ulang kag mga likwan sa kasapaan, ilabi pa gid nga madamu sang mga ini ang makit-an nga ara sa suba! Apang kon ang mga tawo ang manalog sang mga ini sa sapa, indi na kinahanglan nga makalambut pa ini sa pagpanalog sa suba kay hustohan na ini nga iya dal-on pauli ang iya mga sinalogan sa sapa pa lamang!
Sa suba, amluas pa sa mga ini nga imo makita, may ara pa ikaw makita nga ginatawag nga anga! Mga magamay ini nga buto sang mga isda, magamay pa sa mga hipon! Ginatawag man ini nga mga lubo-lubo! May bahin gid sa suba nga ginatawag buslogan kon sa diin ang mga ini nagatililipon! Gintawag ini nga buslogan bangud kay diri nagabuslog ang tubig gikan sa ibabaw kag diri sa idalum nagaasimbol ang magamay nga mga anga nga ayhan indi lang linibo kundi minilyon ang kadamuon!
Agud nga ikaw ang makadakup sa mga ini, dapat nga may dala ikaw nga katsa nga amo ang imo gamiton sa pagsarap sa sining mga anga! Ihigot nimo ang katsa sa imo liog kag isarap sa mga ini! Indi gani makalambut mga tunga sa oras ang imo sarap, mga duha lang ka gantang nga mga anga, may masarap ka na! Apang makatilingala kay indi kay indi tanan nga buslogan sang tubig nagaasimbol sining mga anga, pililion lang! Maalan ang mga anga kag mananam!
Ang bahin sang sini nga suba Tigum, nga humalin didto sa bukid sang Inaman, kag tubtub sa may guwa sang banwa sang matag-ub, ang nasulod ini ukon nasakup sang ‘Aguas Potables! Kag ginadilian sang gobierno ang pagsulod diri sang mga sapat man ukon mga tawo! Sang panahon yadto sang pagsakup sang mga Amerikano sang mga isla sang Pilipinas kag lakip sang isla sang Panay kag sang Probinsiya sang Iloilo, kon sa diin nakita sang gobierno ang suba nga nagikan sa kabukiran sang Inaman nga maayo nga pagakuhaan sang tubig nga pagaimnon sang mga pumoluyo sang banwa sang Matag-ub kag iban pa gid nga mga kabanwahanan lakip na sang siyudad sang Iloilo. Didto kag ginsugoran sang gobierno ang pagkudal sang bug-os nga duog nga mga 8,000 ektariyas palibut! Ang ila ginkudal, amo ang dalagku kag matig-a nga mga alambre kag may mga tunok! Lima ka andana paibabaw ang alambre nga kudal nga may kulangkulang sing tig-isa ka pye ang ulot! Sa amo kaikit sang alambre nga kudal nga may mga tunok, ginpat-od sang mga nagpahamtang sang amo nga kudal nga indi gid makasulod bisan ang tawo ukon man mga sapat kaangay sang mga karabaw kag mga baka! Sina nga panahon, daw wala pa gid sing nakita bisan sa bug-os nga banwa sang Matag-ub nga ginatawag nga kanding!
Kutob sadto, ang bug-os nga kabukiran nga nasakup sang kudal sang gobierno ang nakilala sang mga pumoluyo sa amo nga lugar nga ginatawag nga ‘Aguas Potables’!
Maluas sang mabakod nga kudal nga alambre palibut, nagpahamtang pa ang gobierno sang mga tawo nga magbantay agud nga masiguro pa gid nga wala sing mga tawo ukon mga sapat nga makasulod sa ginadilian nga duog! Ang ginbutang sang gobierno nga mga tawo agud nga magbantay ang gintawag nga mga guwardya! Tama ka estrikto ang mga guwardya! Wala gid ginapahanugti ang bisan si sin-o nga magsulod sa amo nga duog!
Ang pila ka mga rasones kon ngaa nga ginkudalan kag gindumilian ang pagsulod sang mga tawo kag mga sapat sa sulod sang ‘Aguas Potables’, basi kon ibilin sang mga sapay ukon mga tawo ang ila mga higku sa sulod sang amo nga duog kag magsimbog sa tubig sa suba nga amo ang nagasulod sa mga tubo nga nagakadto sa mga kabalayan kag mainum sang mga tawo ang amo nga higku!
Ikaduha nga rason, basi kon ang tawo nga magsulod sa amo nga duog may malain nga tuyo kay iya idalhan sing hilu kag ibubo sa tubig sa suba kag kon mainum sang mga tawo, magaresulta sang magkahilu sang mga katawhan!
Tuman gid ang pag-andam sang gobierno ilabi nag id ang pangulohan sang banwa sang Matag-ub nga indi gid matabu ang kaangay sini nga bagay! Kay daw ano bala kon matabu nga may magbubo sing hilu sa suba kag mainum sang mga tawo kag madamu ang magkalamatay? Daku nga huol sang gobierno! Daku nga salabton sang pangulohan sang banwa sang Matag-ub!
Apang kaangay balas a ginasiling nga, ang iban nga mga tawo, maluyag gid mag-arado sa uma sang Kalainan! Luyag gid nga magtanum sang benhi sang Kalainan! Bisan pa nga iya nahibal-an, nga ang iya pagaanihon, Kalautan!
Sadto nga panahon, ang masami sadto nga paagi sa pagpangdakup sing mga pantat kag mga haluan sa mga talamnan amo ang pagbubo sa mga talamnan sing hilu nga ginatawag, ‘Endrin’! Amo man sa mga sapa kag buboan sing hilu nga Endrin, pila gid lang ka minutos ang makaligad, ang mga isda, haluan ukon mga pantat nagatinigpasaw lamang kag madugaydugay pa, nagalulotaw na ini tanan! Indi gid man ang mga ini magkalamatay kundi nga magkalalipong man lang! Luas lang kon nakainum ini sing madamudamu nga hilu kay mapatay gid man dayon!
Indi man mahiluan ang tawo kon iya kaunon ang mga isda bisan nga nahiluan sing ‘Endrin’! Apang mahilu ang tawo kon iya mainum ang tubig nga binutangan sing ‘Endrin’!
Amo ini ang ginahimu sang iban nga mga tawo nga matamad na magpangabudlay sing dugang kon luyag nga magpanginaon sing isda, buboan lang sing ‘Endrin’, presto! Isda nga inugsumsoman dayon! Ini ang paagi nga nadumdoman ni Turko, nga ang iya uyon nga isda nga ipanumsoman, mga isda nga dakup lang sa suba! Indi ini si Turko kauyon sang mga isda sa dagat kay nagalaot kuno ang iya ginhawa kon makaon sini! Gani…
“Ted!” tawag ni Turko sa iya kabarkada nga si Anyong. Didto sa Matag-ub, Ted ang tawganay sa tagsatagsa nga iya kabarkada.
“Ano, Ted?” pasiktu ni Anyong.
“Upod ka sa akon?”
“Sa diin?”
“Sa bukid!”
“Diin nga bukid?”
“Bukid sang Inaman!”
“Maano kita didto?”
“Manghilu sang isda kag sili!”
“Basi delikado, Ted?”
“Indi, a…, ako ang bahala!”
“Bahala ka..,san-o kita malakat?”
“Subong gid dayon!”
Mga duha ka oras na ang lakat sang mag-abyan nga sa talaytayon nag-agi pangilihid sa may kudal sang ‘Aguas Potables’! Sang ulihi, naghambal si Turko.
“Diri na kita masulod, Ted, pakadto sa suba!”
“Basi, Ted, makita kita diri sang mga guwardya?” pasiktu ni Anyong.
“A, malayo na ini sa banwa…, indi na kita delikado diri! Malaka na lang ang mga guwardya nga nagalambut sa pagkadto diri!” pasalig ni Turko sa abyan.
Naghipus nalang si Anyong. Nagkulokadlaw pa ini! Nagaudyak ang iya taguipusuon sa pagpanumdom nga madamu gid ang sili kag mga isda kag ulang nga ila dalhon karon pauli! Nagalagpok ang tutonlan ni Anyong sa pagpanumdom nga madamu naman nga sumsoman nga ila inugpanumsoman sa tuba kag wiski!
Pag-abre ni Turko sang botelya sang ‘Endrin’, wala dugaduga nga iya ini ginbubo sa malapad kag madalum nga linaw sang suba! Pagkatapus, naghulathulat ini! Mga duha siguro ka minutos ang lumigad, makita sa linaw ang madamu nga mga isda nga nagatigpasaw! Amo man ang mga ulang! Gilayon nga lumukso ang duha sa linaw kag wala sing arap-arapan sing panakop sang mga isda kag mga ulang nga nagalulotaw sa linaw kag ila ginsulod sa saku nga ila dala!
Madamu ang mga isda, ulang kag mga likwan nga nagalinutaw lamang nga nalipong sa hilu nga ‘Endrin’, apang wala sila sing sili nakita! “Hulathulaton ‘ta lang pila pa ka minuto, mga singku minuto siguro malulotaw na ang mga sili! Kay ang mga sili, didto ang mga ini sa sulod sang gikab sa idalum sang linaw nagaestar gani, indi dayon sang hilu malambut ang mga ini!” hambal ni Turko!
Matuod, kay pagkaligad pa gid sang pila ka minuto, naglulotaw ang mga sili – lima gid ka bilog! Ang tatlo, daw malabutkon kadalagku ka gang duha, daw malabatiis!
“Dali, Ted, dakpa na!” singgit ni Turk okay Anyong! Wala sing arap-arapan ang duha sing pangdakup sang sili apang indi man ang mga ini madali-dali dakup sanglit tama ang mga ini kadanlog! Sa tanan nga mga isda, ang sili amo ang pinakamanamit!
“Dali na, Ted, mapauli na kita!” nagpanghagad na si Turk okay Anyong! Amp pa lang ini makabatyag sing kulba sa iya pensar! Daku nga gatod ining ila ginhimu! Kon amo sini ka epektibo sang isa ka botelya sang ‘Endrin’ nga ila ginbubo sa linaw kag mga isa na ka saku nga mga ulang, likwan kag mga sili ang ila nakuha, ti, ano pa ayhan kadamu nga ulang, likwan, isda kag mga sili ang nagkalamatay didto sa ilawod nga bahin sang suba? Basi isa ka bagon kadamu?
Amo pa lang kag mapensaran ni Turko ang daku nga halit sa suba nga ila ginhimu nga pagbubo diri sing ‘Endrin’ nga isa ka botelya! Kay ang tubig diri amo man ini nga tubig ang masulod sa tubo kag magailog pakadto sa madamu nga mga pamalay kag imnon sang madamu nga tawo!
Tinunga ni Turko sa duha ka saku ang ila nakuha. “Dali na, Ted,” hagad sini kay Anyong kag masugtus-on ang mga ini sing tagtunga sa saku nga ila dala kag dalidali nga nagpauli sa banwa sang Matag-ub!
Samtang didto sa may suba nga nagaagi sa may kilid sang banwa sang Matag-ub, nagahinugapang lamang ang mga tawo dalagan sa suba! Lalaki, babaye, tigulang kag kabataan! Kay didto sa suba, madamu nga mga ulang, likwan, mga sili kag mga isda ang nagalinutaw lamang sa tubig! Buta ang tanan nga mga basket nga dala sang mga tawo sing isda, ulang, likwan kag mga sili sang ang mga ini ang magpauli! Apang sa paghangop gilayon sang tanan, nga may nagpanghilu gid didto sa ulohan sang suba didto sa Inaman!
Apang ang pamangkot, sin-o?
Masami naton mabatian nga may nagasiling: ‘Mapunggan lang ang suba, indi ang baba’!
Madasig gilayon nga naglapta ang estorya kaangay kadasig sang paglapta sang kalayo bangud nga sang gab-i nga ina, nagadual lang si Turko ka gang iya pamilya sing kaon sang mga isda ulang, likwan kag mga sili nga ila nadakpan! Amo man si Anyong ka gang pamilya sini! Pagkaaga.
“Bernabe!” gintawag ni Tyo Abe Soliva nga amo sadto ang Mayor sang banwa sang Matag-ub sina nga tion,” sugata si Turko kag si Anyong didto sa ila balay kag dalhon diri sa akon, insigida!”
“Huo, Mayor Soliva, karon gid nga daan,” sabat ni Bernabe nga pulis!
Dira gid si Mayor Abe Soliva sa may atangan sang iya napulo ka halintang nga hagdanan sang mag-abut ang duha nga iya ginpasugat sa iya pulis! Kaina pa nga ginakarangtan si Tyo Abe kay nagadali nga mag-abut ang duha! Nagainit gid ang iya ulo! Mahirup ang pagkabigay ni Tyo Abe kag sang pamilya ni Turko bangud nga hepe niya sa pulis ang amay ni Turko nga si Tsip Tiago. Apang…
Pagtumba ni Turko sa ibabaw sang hagdanan, nagangisi pa ini sing hilaw samtang nga nagatulok sa kay Mayor Abe Soliva! Wala gid ini makapanginlaman sang iguon ini sang nagahagunos nga inumol ni Mayor Abe Soliva sa iya apipingig! Daw inigu sang bagyo Frank si Turko nga humabog ini paidalum kag pagtupa sang iya lawas sa duta, nabatian ang tuman katunog nga lagabong! Samtang si Anyong sa tupad ni Turko, nakanganga!
PADAYUNON
PAKUNOKUNO
Sinulatan ni Ray Gra Gesulgon
DUGAY na nga natutok ang iya pagtulok sa akon nga daw may buot sia nga ihambal sa akon. Makapila na nakon nadiparahan nga nagatulok sia sa akon katulad sina apang wala nakon pagtagai sang pagtamod. Apang karon nga sa panilag nakon yara na sia sa ganhaan sang masunod niya nga kinabuhi, nakabatyag ako sing kabalaka, kag akon nabatyagan nga may katalum yadto nga panulok. Nagapalanglapos sa akon pagkatao. Kasakit. Bisan matuod nga kadalum na sadto nga mga mata nga daw hungod nga madasok sa nagayusbok niya nga pisngi yara gid ang katalum. Nagbatyag man ako sing kahangawa kon anano ang iya inoghambal. “Kon. . . kon may,” utol-utol nakon nga pulong nga nagalikaw sang akon mga mata sa matalum niya nga panulok, “kon may ara ikaw nga ipamilinbilin, handa ako. . .”
Ginbakyaw niya ang tuo nga kamot. Akon sia gin-alsa agud magtaas ang iya ulo. Sa pukol nga tingog nagpulong sia, “Wala ako magpahilum sini, apang nahibal-an ko ang tanan nimo nga hulag sining pila ka bulan nga nagligad. Wala ko ikaw ginabasol. Hinunuo nagapasalamat ako.” Nagdulog sia anay kag magginhawa madalum nga daw sa hinali nga nakuhaan sia sang mabug-at nga lulan kay nakapautwas sia.
Daw masinngit ako. Apang wala sing paghinakit ang iya tingog. Ang iya pinamulong isa lamang ka sumbong, apang ako ang ginasumbong, ginasumbongan kag saksi sa mga hitabu sang nagliligad nga bulan. “Sa likod sina,” padayon niya, “nagapasalamat ako nga nagbalik sia agud mapadayon ninyo ang inyo kaangtanan nga nabugras sang akon pag-abot diri.” Nagginhawa sia sing madalum. Madugay lang kag magbalik ang iya pagginhawa. Ang mapait nga mga luha nabatyagan na nakon nga nagadaligdig na sa akon pisngi. Nagmuklat ang iya mga mata. Mahinay nag id ang iya tingog. Ginpalapit ko ang akon dulonggan agud makabati sang iya ginapulong. Nagtambong sa akon nga kon may ara sia nga ipamilinbilin, ginalagas na lang niya sa tion. “Sa akon pagtaliwan...”
Ginkaptan niya ang akon kamot kag pisilpisilon. Nadumdoman ko nga sang maayo pa sia nga kon mag-angga sia sa akon iya ginakaptan ang akon kamot kag kuomkuomon sa iya man kamot. Apang karon nga pagkatugnaw sang iya kamot. “Rosamia,” halos hutik na lang ang iya tingog. Nadumdoman ko nga sa napulo kag isa ka tuig nga amon pag-asawahay, wala sia sing liwan nga pagtawag sa akon kundi Rosamia bisan sa sulod sang balay sang nagaimpon pa kami sa ila ni Tatay sa baryo Rosa ukon Osang ang pagtawag sa akon sang amon kasilingan.
“Magpaka. . .” Nagtungli ang iya ulo. Gindakop ko ang iya pulso. Nagbatyag ako sing pagkailo.
Samtang nagatulok ako sa daw nagakatulog niya nga bangkay kag sa tunga sang kalinong sang balay amo pa lamang ako makatalupangod sang kadaya sang akon ginbuhat. Sa likod sang akon pagpakunokuno nga ginahigugma ko sia bisan pa nga yara sia sa kahimtangan nga isa ka paralatiko kutob pa mga duha na katuig karon sang gin-estrok sia may ginbuhat ako nga ayhan kon indi sia si Narciso may mga tinaga ako nga mabaton sa iya. Apang kaalwan kay Narciso nga iya na gani ako ginhilway samtang yara pa nagabalighot sa amon ang talikala sang amon pag-asawahay. Sang ginasulod na sia sa iya mayami nga palahuwayan masakit ang akon talangison indi kay naluoy ako sa iya kundi sa paghinulsol nga sa pihak sang iya pagsalig sa akon, nakabatas pa ako magdagta sang ngalan sang amon pag-asawahay.
Indi si Narciso ang ginapikitan sang akon kasingkasing bisan pa nga nagpakasal ako sa iya sa mapiliton nga pag-alungay sang akon mga ginikanan. Si Geron ang tao nga akon ginahigugma kag ginsaaran nga mangin kaupod niya sa pangabuhi. Si Geron katubotubo nakon kag nagapuyo lamang sa pihak nga minuro sang amon. Ulopod kami nga nagsugod sa nahauna nga grado tubtob matapus namon ang hayskol. Didto sa hayskol kag namulalungan ako ni Geron nga nagapamukadkad kag nagsugod ang pinasahi nga pagtamod niya sa akon.
“Ngaa indi kita mag-asawahay sa ulihi?” Daw lahog daw matuod nga pulong ni Geron.
“Ngaa sa ulihi pa?” saligbat nakon. Ginkusi niya ako sa butkon kag binaslan ko man sang isa ka hampak sa abaga. “Wala lang bala kusiay.”
“Kaulomol sa imo, e,” pulong ni Geron nga nagtulok sa akon sing may kalulo.
“Sa kadugayon na sang aton pag-upod-upod karon ka pa makatalupangod nga makaulomol galo ako?”
Sugod sadto nagbaylo ang amon pagtamdanay. Gin-isip niya ako nga kahagugma kag ginbilang ko man sia nga isa ka halangdon nga humalangad. Sang wala pa magtakop ang klase sa ulihi namon nga tuig sa hayskol nagsaaray kami nga duha nga ang palaabuton mapait man ukon matam-is kami ang maatubang nga duha, ka gang tinuig nga kami magabulagay isa lamang kaumalagi nga sablag bunga sang pagkahimtang nga kami nagapadayon sang amon pagtuon.
Nagpadayon si Geron sang iya pagtuon sa Manila samtang nagpabilin ako sa amon puod sa pagtuon sa pagkasekretarya.
“Kon magmangin mananabang ka na makabulig ako bilang tiglikom nimo,” paalam nakon sang nagapanaog sia sa amon balay sa katapusan nga gab-i nga makasugilanon kami.
“Daw maayo matuod no,” balikid niya sa akon sang buot na sia magtumban sa amon ugsaran kag magkadlaw. Mahagpok nga kaladlawon nga daw nakapat-od sang palaabuton.
Sa amon puod matutum ako nga nagtuon sa pagkasekretarya agud sa pagbalik ni Geron nga isa na ka abogado may handa na sia nga sekretarya. Sa tagsa ka semana nagabaton ako sang sulat halin sa iya nga puno sing paglaum sa palaabuton kag pagsalig nga ina nga palaabuton mangin amon nga duha. Buylog sa paglaum man ni Geron ginabaslan ko sia sang sulat nga puno sang pagsalig nga sia lamang ang akon updan sa pag-atubang sina nga palaabuton.
Sa luyo sining amon masaligon nga paglaum naglambot ang unos sang kapalaran nga naglaglag sang mapag-on nga pagbalay namon sang amon palaabuton. Nagmasakit si Tatay. Nagtalangtalang kami ni Nanay kon diin kami makuha sang sarang igasto sa pagbulong sa iya. Nag-untat ako sa akon pagtuon. Ang mga sulat ni Geron, tungod sang akon kasakuon sa pag-atipan kay Tatay kag tungod man nga wala sing ibakal sang prankiyo, nagatumpok sa akon palanudlan nga indi na mabalusan.
Ang isa ka sulat ni Geron nagatungon sang iya katingala sang akon pagpatumbaya sa pagbalos sa iya. Sa baylo nga itampad ko sa iya ang matuod namon nga kahimtangan hinunuo ginhinago ko tapat. Kag. . . “ngaa wala ikaw nagabalos sang akon mga sulat? Nagapangduhadoha ako nga may nagasablag sang aton paghigugma. Kon anano man ugaling ina handa ako magbiya sang akon pagtuon kag magpauli ahud mapakasal kita gilayon.”
Kinulbaan ako nga mangin kabangdanan ako sang iya kapaslawankag pagkaguba sang matahu niya nga palaabuton. Maantos nakon ang mapait namon nga kahimtangan kag indi ako gusto nga madalahig pa sia sa sini nga kahimtangan.
Ang katapusan nga inogbakal sang gatas ni Tatay akon ginbuhinan agug makabalos ako sang sulat ni Geron.
“Indi ka magkahangawa sa akon paghigugma sa imo,” masaligon nakon nga sulat. “May mga butang nga natabu diri sa amon nga nakasablag diutay sang amon pagsinalayo apang indi makatublag sang matuod nakon nga paghigugma sa imo tubtob san-o man.”
Apang ang paghigugma ko kay Geronindi makaayo ni makapahaganhagan sang balatian sang akon amay. Padayon nga nagalubha ang pamatyag ni Tatay. Kinahanglan gid ang kwarta para ipabulong sia. Diin makuha? Diin? Si Nanay naganiwang na sa pagpalibog. Ang diutay nga puna nga pinanubli ni Tatay kay Lolo nagtabog na. sa sining ipit-ipit nga kahimtangan, katulad sang mainit nga silak sang adlaw nga nagalusot sa mahisa nga panganod, nag-abot si Narciso.
Si Narciso suno kay Nanay taga-amon gid man. Apang nadula sia sa amon minuro sang iya pagkailo. Ang kalabanan nga mga katubotubo niya wala na gani makdumdom nga may Narciso nga naghalin diri sa amon minuro sang dugay na nga panahon. Nadumdoman lamang nila sang hinali naglusot sia.
Nag-abot si Narciso sa amon minuro sakay sa isa ka awto nga iya ginamaneho. Namangkot sia sang balay ni Siano ni Doray kag gintudlo sia sa balay. Amo na lang ang amon katingala nga may awto nga nagdulog sa karsada sa atubang sang amon balay. Gingawa ni Nanay. Katingala kag pangduhadoha nga pagpangilala ang yara sa nawong ni Nanay.
“Tia Doray,” tamyaw sang bag-o magsampot nga nagapanaog sa kotse.
“Daw si Isong man ini?” may pangilala nga pulong ni Nanay.
“Isong?”
“Abaw si Tia Doray indi na kakilala s akon,” pulong sang tao nga nagpadayon sa pagsaka. “Si Isong matuod ini. Kamusta kamo?” ginpalibot niya ang iya mga mata kag nagdulog sa akon.
“Amo ini,” sabat ni Nanay, “si Tio mo Siano nagamasakit.”
Wala pangirakira nga nagsulod sia sa hulot diin si Tatay nagahigda. “Tio Siano,” tawag ni Narciso kag magbisa kay Tatay.
“Isong,” hungaw ang tingog ni Tatay. “Amo ini nagahulat lamang sang pagbuot sang langit.”
Nagbalikid sia sa amon. “Ano kuno ang ginabatyag ni Tatay mo?” sa akon sia namangkot.
Nagtulok lamang ako sa iya kag magtulok man kay Tatay. Salamat man kay nasat-oman kag nagguwa kami pakadto sa kusina sa diin indi mabatian ni Tatay ang amon sugilanon. Sa kusina tinulok niya ako sing may palamangkutanon kag pantanyag sang iya sarang mahimo.
“Malubha ang iya balatian kag nagakinahanglan sang operasyon,” si Nana yang nagsabat.
“Ti karon?” sa akon sia nagatulok.
“Indi man magbaton ang ospital sina kon wala sing maggarantiya sa amon,” pulong ni Nanay nga may kahuya.
“Kon amo lamang ina nag kinahanglan agud mag-ayo sia kundi amo ang buhaton,” may pagtapat nga pulong niya. “Ara ang kotse, dalhon naton sia gilayon sa ospital.”
Daw ginhikap sang Balaan nga Kamot nga nag-ayo si Tatay sa ospital. Kas sa akon nagsugod man ang nagpaagaw-agaw nga kahimtangan – gugma kag kabalaslan.
Ang krisis sa akon kabuhi nag-abot sa iya putokputokan sang magpauli si Tatay sa balay nga sa gihapon gindul-ong sang matutom nga Narciso. Kag si Narciso talagsa na lang nagapauli sa balay nga iya ginadayunan sa mapiliton nga pangagda ni Tatay kag Nanay, bunga sang kabalaslan. Diri ako makahibalo nga sa amo na nga panuigon ni Narciso wala pa sia makapangasawa.
Sa atubang sang amon panihapon isa ka gab-i nalambutan namon sang pagsugilanon ang pag-asawahay sang tao. Ang akon hunahona naglupad gilayon pakadto sa Manila sa diin ang tao nga handa magpakasal sa akon bisan ano nga tion nagahulat sang akon pamat-od.
“Ngaa wala ka gihapon makapangasawa, Tio Isong?” ang nadumdoman ko nga pamangkot.
“Amo ina ang isa ka butang nga akon napatumbayaan sa sobra nakon nga pagdanghos agud lamang makalambot ako sa isa ka mahimungayaon nga pangabuhi katulad karon,” sabat ni Narciso nga nagatulok sa akon mga ginikanan kag indi sa akon nga nagapamangkot. “Apang ang pagpangasawa sa akon, isa gihapon ka handum kag tinguhaon ko ina bilang katapusan nakon nga bulohaton sa kalibutan.”
“Ti may ara na ikaw nga nahunahonaan nga mangin asawa nimo?” pakiana ni Tatay.
Nagtulok si Narciso sa akon. Kinulbaan ako. “Indi pa nagakaigo nga tion ini nga ipabuyagyag ina nga butang,” pulong niya.
Gintulok ko si Tatay nga may pagpangabay apang indi nakon mapat-od kon ano gid ang akon ginapangabay. Apang si Tatay nagapaliaslias sang iya mga mata. Pagkagab-i wala matulogi sa pagpanumdom sang mga hitabu nga daw masampot sa pagguba sang matahum nakon nga mga plano sa akon kabuhi upod kay Geron. Kag. . .
Isa ka aga sa akon paggwa sa bintana sa diin matamdan ko dayon ang awto ni Narciso, wala na didto ang kotse.
Nakabatyag ako sang daku nga pagpasalamat kay daw naghayahaya ang kalibutan sadto nga aga. Nagaugoy-ugoy ako sang matahum nga ambahanon samtang nagapanilhig ako sa amon ugsaran. Ang akon hunahona didto kay Geron. Hinalagan lamang tinawag ako ni Nanay. May pagdali. Si Tatay naman? Nagdalandan ako pasaka.
“Naano si Tatay?” ang sal-ot ko sa akon hapu.
“Wala, a,” sabat ni Nanay. Sa iya kwarto nabatian ko ang halakhak ni Tatay. Mahagpok. Masadya.
“Dali di, Inday,” tawag ni Tatay. Nagpadayon ako sa hulot. Sa akon panulok yara si Tatay sa laning maayo nga kahimtangan kutob sang iya pagbalik halin sa ospital. Nagakulokadlaw sia sa akon.
“Kamusta ang imo pamatyag, Tay?” ang akon nabungat, indi ahug makahibalo ako sang iya kahimtangan kundi nga gusto ko lang nga makatikab.
“Maayo, maayo gid, Inday,” sabat ni Tatay.
“Pungko anay.”
Nagpungko ako sa tupad niya kag maghamboy sa iya abaga. “Daw importante gid ina, haw,” pulong nakon kag magpilit sang isa ka yuhum apang sa likod sina nagatahoptahop ang akon dughan.
“Importante para sa akon kag lani nag id sa imo,” pulong ni Tatay.
Daw nagdulog ang pitik sang akon tagipusuon. Nagtulok ako sa malayo. Nagtulok sia sa akon.
“Daw masubo ang imo nawong,” muno ni Tatay. “Itigana lang ina nga kasubo sat ion sang akon pagtaliwan,” langas niya.
“Daw wala man sing mga bagay nga dapat nakon kasub-an?” balos nakon nga nagyuhum nga nagtulok sa iya. “KOn sa bagay dapat ako magkalipay. Isa sina nga maayo ka na kag ina lang lubos ang akon kalipay.”
“Salamat, anak,” pulong ni Tatay. “Nalipay ako nga makabati sina. Apang labi ako nga malipay kon tagaan mo sing paborable nga pagtamod ang akon pangabay.”
Daw panghilak sa Abril ang akon nabatian. Nagsaku pa gid ang akon dughan. “Ano ina?” ang nabungat ko sa ulihi.
“Nakahibalo ka naman nga si Isong isa ka laon kag nagakinahanglan sia sang kaubay sa iya katigulangon. Makapamat-od ka nga indi mo sia pagpabug-atan pananglit magpabutyag sia sa imo?”
Daw ginpanaugan ako sang sentensiya nga kamatayon sa silya elektrika. Sa kalinong nga nagsunod mabatian ko ang rinongkadol sang akon dughan. Daw makatilingil nga daguob. Nagtindog ako. Wala man lang ako niya pagpnuggi. Ngagua ako kag maggawa sa bintana. Didto gintublag ako sang larawan ni Geron.
“Geron,” himulungon nakon sa akon kaugalingon, “kon indi gid man kita naaman sa tagsa, saligi nga higugmaon ta tubtob sa katubtoban.”
Ginpabakod ko ang akon buot kag magbalik sa hulot ni Tatay. Masubo ang iya nawong. Nadula na ang kaalikaya nga akon nakita kaina. Hinalukan ko sia sa agtang. “Tungod gid lamang sa imo, Tatay. Huo, Tatay.” Igu ko madiparahan nagatalalamos na ako sa luha.
“Salamat, anak,” ginpikpik ako ni Tatay sa abaga. “Ginapanumdom ko lang ang imo palaabuton. Nakahibalo ka naman nga nagtalabog tanan ang aton pagkabutang.”
Masabat pa ako kuntani nga handa ako mag-antus bagay sa pangabuhi nga katulad sina, apang indi ako gusto mapala ang kanayanaya sa nawong sang akon amay.
Sa pagbalik ni Narciso nagsugod ang akon pagpakunokuno kag makita ko ang kalipay nga nagahari sa nawong sang akon mga ginikanan samtang sa akon kasingkasing iban ang ginabatyag. Daw ginapuga ang akon tagipusuon. Sa gua sang akon ginabatyag nagpakita ako sing kaalikaya bisan pa kay Narciso nga indi nakon mahigugma tubtob san-o.
Sa adlaw sang amon kasal ni Narciso, nag-abot ang katapusan nga sulat ni Geron. “Ang imo pagpamana indi upang sa akon paghigugma sa imo. Ginhibian nakon ini sing tagu.”
Agud makaatipan sia sing maayo sa iya negosyo nagpuyo kami sa dakbanwa sa diin napasad ang nanarisari niya nga palatikangan. Diri sa siudad tapus ang walo ka tuig kag may duha kami ka bilog nga mga anak. Gin-estrok si Narciso nga nagbilin sa iya nga isa ka inutil. Mautitid nga gin-atipan ko ang akon bana ka gang iya negosyo. Kag sa tunga sining akon kasaku nag-abot si Geron.
Si Geron isa gihapon ka laon. “Wala ako magpangasawa, Rosa, sa pagpakilala sa imo nga ginahigugma ta ikaw gihapon.”
Sa amo ka lawig sang panahon nga naglipas nabatyagan ko gilayon sa amon pagkitaay nga may bahin sia gihapon sa akon kasingkasing. Kag sa tagsa ka hilway nakon nga tion sa pag-atipan sa akon bana didto ako sa luyo ni Geron. Mapiliton si Geron kag nangin maalwan man ako. Didto ako sa opisina ni Geron sang abtan ako sang panawag sang telepono iya sang nars nga akon gintulinan samtang yara ako sa mabudhion nakon nga buhat. Ginhaboyan ko sing halok si Geron kag magtawag na lang sang taksi.
Isa ka bulan nga malumbos si Narciso namutikan ko ang pagbalhin sang pagtamod ni Geron sa akon. Sadto ang tanan nakon nga ginahambal iya ginapamatian apang karon wala na sia tion na sa akon balibad nga tama sa iya kasaku. Laghong. Sing-al. Kusmod. Amo na ini ang nagasugata sang akon mga pagpaangga sa iya. Igu ako makahibalo nagtakop na ang bunepe ni Geron kag nagbalhin sia sa liwan nga duog nga wala nakon mahibal-i. Samtang nagahulat ako sang tugon gikan sa iya nagpitik ang kabuhi sa akon tagu-angkan. Apang wala gid sing tawag gikan sa iya amay.
KATAPUSAN
DUGAY na nga natutok ang iya pagtulok sa akon nga daw may buot sia nga ihambal sa akon. Makapila na nakon nadiparahan nga nagatulok sia sa akon katulad sina apang wala nakon pagtagai sang pagtamod. Apang karon nga sa panilag nakon yara na sia sa ganhaan sang masunod niya nga kinabuhi, nakabatyag ako sing kabalaka, kag akon nabatyagan nga may katalum yadto nga panulok. Nagapalanglapos sa akon pagkatao. Kasakit. Bisan matuod nga kadalum na sadto nga mga mata nga daw hungod nga madasok sa nagayusbok niya nga pisngi yara gid ang katalum. Nagbatyag man ako sing kahangawa kon anano ang iya inoghambal. “Kon. . . kon may,” utol-utol nakon nga pulong nga nagalikaw sang akon mga mata sa matalum niya nga panulok, “kon may ara ikaw nga ipamilinbilin, handa ako. . .”
Ginbakyaw niya ang tuo nga kamot. Akon sia gin-alsa agud magtaas ang iya ulo. Sa pukol nga tingog nagpulong sia, “Wala ako magpahilum sini, apang nahibal-an ko ang tanan nimo nga hulag sining pila ka bulan nga nagligad. Wala ko ikaw ginabasol. Hinunuo nagapasalamat ako.” Nagdulog sia anay kag magginhawa madalum nga daw sa hinali nga nakuhaan sia sang mabug-at nga lulan kay nakapautwas sia.
Daw masinngit ako. Apang wala sing paghinakit ang iya tingog. Ang iya pinamulong isa lamang ka sumbong, apang ako ang ginasumbong, ginasumbongan kag saksi sa mga hitabu sang nagliligad nga bulan. “Sa likod sina,” padayon niya, “nagapasalamat ako nga nagbalik sia agud mapadayon ninyo ang inyo kaangtanan nga nabugras sang akon pag-abot diri.” Nagginhawa sia sing madalum. Madugay lang kag magbalik ang iya pagginhawa. Ang mapait nga mga luha nabatyagan na nakon nga nagadaligdig na sa akon pisngi. Nagmuklat ang iya mga mata. Mahinay nag id ang iya tingog. Ginpalapit ko ang akon dulonggan agud makabati sang iya ginapulong. Nagtambong sa akon nga kon may ara sia nga ipamilinbilin, ginalagas na lang niya sa tion. “Sa akon pagtaliwan...”
Ginkaptan niya ang akon kamot kag pisilpisilon. Nadumdoman ko nga sang maayo pa sia nga kon mag-angga sia sa akon iya ginakaptan ang akon kamot kag kuomkuomon sa iya man kamot. Apang karon nga pagkatugnaw sang iya kamot. “Rosamia,” halos hutik na lang ang iya tingog. Nadumdoman ko nga sa napulo kag isa ka tuig nga amon pag-asawahay, wala sia sing liwan nga pagtawag sa akon kundi Rosamia bisan sa sulod sang balay sang nagaimpon pa kami sa ila ni Tatay sa baryo Rosa ukon Osang ang pagtawag sa akon sang amon kasilingan.
“Magpaka. . .” Nagtungli ang iya ulo. Gindakop ko ang iya pulso. Nagbatyag ako sing pagkailo.
Samtang nagatulok ako sa daw nagakatulog niya nga bangkay kag sa tunga sang kalinong sang balay amo pa lamang ako makatalupangod sang kadaya sang akon ginbuhat. Sa likod sang akon pagpakunokuno nga ginahigugma ko sia bisan pa nga yara sia sa kahimtangan nga isa ka paralatiko kutob pa mga duha na katuig karon sang gin-estrok sia may ginbuhat ako nga ayhan kon indi sia si Narciso may mga tinaga ako nga mabaton sa iya. Apang kaalwan kay Narciso nga iya na gani ako ginhilway samtang yara pa nagabalighot sa amon ang talikala sang amon pag-asawahay. Sang ginasulod na sia sa iya mayami nga palahuwayan masakit ang akon talangison indi kay naluoy ako sa iya kundi sa paghinulsol nga sa pihak sang iya pagsalig sa akon, nakabatas pa ako magdagta sang ngalan sang amon pag-asawahay.
Indi si Narciso ang ginapikitan sang akon kasingkasing bisan pa nga nagpakasal ako sa iya sa mapiliton nga pag-alungay sang akon mga ginikanan. Si Geron ang tao nga akon ginahigugma kag ginsaaran nga mangin kaupod niya sa pangabuhi. Si Geron katubotubo nakon kag nagapuyo lamang sa pihak nga minuro sang amon. Ulopod kami nga nagsugod sa nahauna nga grado tubtob matapus namon ang hayskol. Didto sa hayskol kag namulalungan ako ni Geron nga nagapamukadkad kag nagsugod ang pinasahi nga pagtamod niya sa akon.
“Ngaa indi kita mag-asawahay sa ulihi?” Daw lahog daw matuod nga pulong ni Geron.
“Ngaa sa ulihi pa?” saligbat nakon. Ginkusi niya ako sa butkon kag binaslan ko man sang isa ka hampak sa abaga. “Wala lang bala kusiay.”
“Kaulomol sa imo, e,” pulong ni Geron nga nagtulok sa akon sing may kalulo.
“Sa kadugayon na sang aton pag-upod-upod karon ka pa makatalupangod nga makaulomol galo ako?”
Sugod sadto nagbaylo ang amon pagtamdanay. Gin-isip niya ako nga kahagugma kag ginbilang ko man sia nga isa ka halangdon nga humalangad. Sang wala pa magtakop ang klase sa ulihi namon nga tuig sa hayskol nagsaaray kami nga duha nga ang palaabuton mapait man ukon matam-is kami ang maatubang nga duha, ka gang tinuig nga kami magabulagay isa lamang kaumalagi nga sablag bunga sang pagkahimtang nga kami nagapadayon sang amon pagtuon.
Nagpadayon si Geron sang iya pagtuon sa Manila samtang nagpabilin ako sa amon puod sa pagtuon sa pagkasekretarya.
“Kon magmangin mananabang ka na makabulig ako bilang tiglikom nimo,” paalam nakon sang nagapanaog sia sa amon balay sa katapusan nga gab-i nga makasugilanon kami.
“Daw maayo matuod no,” balikid niya sa akon sang buot na sia magtumban sa amon ugsaran kag magkadlaw. Mahagpok nga kaladlawon nga daw nakapat-od sang palaabuton.
Sa amon puod matutum ako nga nagtuon sa pagkasekretarya agud sa pagbalik ni Geron nga isa na ka abogado may handa na sia nga sekretarya. Sa tagsa ka semana nagabaton ako sang sulat halin sa iya nga puno sing paglaum sa palaabuton kag pagsalig nga ina nga palaabuton mangin amon nga duha. Buylog sa paglaum man ni Geron ginabaslan ko sia sang sulat nga puno sang pagsalig nga sia lamang ang akon updan sa pag-atubang sina nga palaabuton.
Sa luyo sining amon masaligon nga paglaum naglambot ang unos sang kapalaran nga naglaglag sang mapag-on nga pagbalay namon sang amon palaabuton. Nagmasakit si Tatay. Nagtalangtalang kami ni Nanay kon diin kami makuha sang sarang igasto sa pagbulong sa iya. Nag-untat ako sa akon pagtuon. Ang mga sulat ni Geron, tungod sang akon kasakuon sa pag-atipan kay Tatay kag tungod man nga wala sing ibakal sang prankiyo, nagatumpok sa akon palanudlan nga indi na mabalusan.
Ang isa ka sulat ni Geron nagatungon sang iya katingala sang akon pagpatumbaya sa pagbalos sa iya. Sa baylo nga itampad ko sa iya ang matuod namon nga kahimtangan hinunuo ginhinago ko tapat. Kag. . . “ngaa wala ikaw nagabalos sang akon mga sulat? Nagapangduhadoha ako nga may nagasablag sang aton paghigugma. Kon anano man ugaling ina handa ako magbiya sang akon pagtuon kag magpauli ahud mapakasal kita gilayon.”
Kinulbaan ako nga mangin kabangdanan ako sang iya kapaslawankag pagkaguba sang matahu niya nga palaabuton. Maantos nakon ang mapait namon nga kahimtangan kag indi ako gusto nga madalahig pa sia sa sini nga kahimtangan.
Ang katapusan nga inogbakal sang gatas ni Tatay akon ginbuhinan agug makabalos ako sang sulat ni Geron.
“Indi ka magkahangawa sa akon paghigugma sa imo,” masaligon nakon nga sulat. “May mga butang nga natabu diri sa amon nga nakasablag diutay sang amon pagsinalayo apang indi makatublag sang matuod nakon nga paghigugma sa imo tubtob san-o man.”
Apang ang paghigugma ko kay Geronindi makaayo ni makapahaganhagan sang balatian sang akon amay. Padayon nga nagalubha ang pamatyag ni Tatay. Kinahanglan gid ang kwarta para ipabulong sia. Diin makuha? Diin? Si Nanay naganiwang na sa pagpalibog. Ang diutay nga puna nga pinanubli ni Tatay kay Lolo nagtabog na. sa sining ipit-ipit nga kahimtangan, katulad sang mainit nga silak sang adlaw nga nagalusot sa mahisa nga panganod, nag-abot si Narciso.
Si Narciso suno kay Nanay taga-amon gid man. Apang nadula sia sa amon minuro sang iya pagkailo. Ang kalabanan nga mga katubotubo niya wala na gani makdumdom nga may Narciso nga naghalin diri sa amon minuro sang dugay na nga panahon. Nadumdoman lamang nila sang hinali naglusot sia.
Nag-abot si Narciso sa amon minuro sakay sa isa ka awto nga iya ginamaneho. Namangkot sia sang balay ni Siano ni Doray kag gintudlo sia sa balay. Amo na lang ang amon katingala nga may awto nga nagdulog sa karsada sa atubang sang amon balay. Gingawa ni Nanay. Katingala kag pangduhadoha nga pagpangilala ang yara sa nawong ni Nanay.
“Tia Doray,” tamyaw sang bag-o magsampot nga nagapanaog sa kotse.
“Daw si Isong man ini?” may pangilala nga pulong ni Nanay.
“Isong?”
“Abaw si Tia Doray indi na kakilala s akon,” pulong sang tao nga nagpadayon sa pagsaka. “Si Isong matuod ini. Kamusta kamo?” ginpalibot niya ang iya mga mata kag nagdulog sa akon.
“Amo ini,” sabat ni Nanay, “si Tio mo Siano nagamasakit.”
Wala pangirakira nga nagsulod sia sa hulot diin si Tatay nagahigda. “Tio Siano,” tawag ni Narciso kag magbisa kay Tatay.
“Isong,” hungaw ang tingog ni Tatay. “Amo ini nagahulat lamang sang pagbuot sang langit.”
Nagbalikid sia sa amon. “Ano kuno ang ginabatyag ni Tatay mo?” sa akon sia namangkot.
Nagtulok lamang ako sa iya kag magtulok man kay Tatay. Salamat man kay nasat-oman kag nagguwa kami pakadto sa kusina sa diin indi mabatian ni Tatay ang amon sugilanon. Sa kusina tinulok niya ako sing may palamangkutanon kag pantanyag sang iya sarang mahimo.
“Malubha ang iya balatian kag nagakinahanglan sang operasyon,” si Nana yang nagsabat.
“Ti karon?” sa akon sia nagatulok.
“Indi man magbaton ang ospital sina kon wala sing maggarantiya sa amon,” pulong ni Nanay nga may kahuya.
“Kon amo lamang ina nag kinahanglan agud mag-ayo sia kundi amo ang buhaton,” may pagtapat nga pulong niya. “Ara ang kotse, dalhon naton sia gilayon sa ospital.”
Daw ginhikap sang Balaan nga Kamot nga nag-ayo si Tatay sa ospital. Kas sa akon nagsugod man ang nagpaagaw-agaw nga kahimtangan – gugma kag kabalaslan.
Ang krisis sa akon kabuhi nag-abot sa iya putokputokan sang magpauli si Tatay sa balay nga sa gihapon gindul-ong sang matutom nga Narciso. Kag si Narciso talagsa na lang nagapauli sa balay nga iya ginadayunan sa mapiliton nga pangagda ni Tatay kag Nanay, bunga sang kabalaslan. Diri ako makahibalo nga sa amo na nga panuigon ni Narciso wala pa sia makapangasawa.
Sa atubang sang amon panihapon isa ka gab-i nalambutan namon sang pagsugilanon ang pag-asawahay sang tao. Ang akon hunahona naglupad gilayon pakadto sa Manila sa diin ang tao nga handa magpakasal sa akon bisan ano nga tion nagahulat sang akon pamat-od.
“Ngaa wala ka gihapon makapangasawa, Tio Isong?” ang nadumdoman ko nga pamangkot.
“Amo ina ang isa ka butang nga akon napatumbayaan sa sobra nakon nga pagdanghos agud lamang makalambot ako sa isa ka mahimungayaon nga pangabuhi katulad karon,” sabat ni Narciso nga nagatulok sa akon mga ginikanan kag indi sa akon nga nagapamangkot. “Apang ang pagpangasawa sa akon, isa gihapon ka handum kag tinguhaon ko ina bilang katapusan nakon nga bulohaton sa kalibutan.”
“Ti may ara na ikaw nga nahunahonaan nga mangin asawa nimo?” pakiana ni Tatay.
Nagtulok si Narciso sa akon. Kinulbaan ako. “Indi pa nagakaigo nga tion ini nga ipabuyagyag ina nga butang,” pulong niya.
Gintulok ko si Tatay nga may pagpangabay apang indi nakon mapat-od kon ano gid ang akon ginapangabay. Apang si Tatay nagapaliaslias sang iya mga mata. Pagkagab-i wala matulogi sa pagpanumdom sang mga hitabu nga daw masampot sa pagguba sang matahum nakon nga mga plano sa akon kabuhi upod kay Geron. Kag. . .
Isa ka aga sa akon paggwa sa bintana sa diin matamdan ko dayon ang awto ni Narciso, wala na didto ang kotse.
Nakabatyag ako sang daku nga pagpasalamat kay daw naghayahaya ang kalibutan sadto nga aga. Nagaugoy-ugoy ako sang matahum nga ambahanon samtang nagapanilhig ako sa amon ugsaran. Ang akon hunahona didto kay Geron. Hinalagan lamang tinawag ako ni Nanay. May pagdali. Si Tatay naman? Nagdalandan ako pasaka.
“Naano si Tatay?” ang sal-ot ko sa akon hapu.
“Wala, a,” sabat ni Nanay. Sa iya kwarto nabatian ko ang halakhak ni Tatay. Mahagpok. Masadya.
“Dali di, Inday,” tawag ni Tatay. Nagpadayon ako sa hulot. Sa akon panulok yara si Tatay sa laning maayo nga kahimtangan kutob sang iya pagbalik halin sa ospital. Nagakulokadlaw sia sa akon.
“Kamusta ang imo pamatyag, Tay?” ang akon nabungat, indi ahug makahibalo ako sang iya kahimtangan kundi nga gusto ko lang nga makatikab.
“Maayo, maayo gid, Inday,” sabat ni Tatay.
“Pungko anay.”
Nagpungko ako sa tupad niya kag maghamboy sa iya abaga. “Daw importante gid ina, haw,” pulong nakon kag magpilit sang isa ka yuhum apang sa likod sina nagatahoptahop ang akon dughan.
“Importante para sa akon kag lani nag id sa imo,” pulong ni Tatay.
Daw nagdulog ang pitik sang akon tagipusuon. Nagtulok ako sa malayo. Nagtulok sia sa akon.
“Daw masubo ang imo nawong,” muno ni Tatay. “Itigana lang ina nga kasubo sat ion sang akon pagtaliwan,” langas niya.
“Daw wala man sing mga bagay nga dapat nakon kasub-an?” balos nakon nga nagyuhum nga nagtulok sa iya. “KOn sa bagay dapat ako magkalipay. Isa sina nga maayo ka na kag ina lang lubos ang akon kalipay.”
“Salamat, anak,” pulong ni Tatay. “Nalipay ako nga makabati sina. Apang labi ako nga malipay kon tagaan mo sing paborable nga pagtamod ang akon pangabay.”
Daw panghilak sa Abril ang akon nabatian. Nagsaku pa gid ang akon dughan. “Ano ina?” ang nabungat ko sa ulihi.
“Nakahibalo ka naman nga si Isong isa ka laon kag nagakinahanglan sia sang kaubay sa iya katigulangon. Makapamat-od ka nga indi mo sia pagpabug-atan pananglit magpabutyag sia sa imo?”
Daw ginpanaugan ako sang sentensiya nga kamatayon sa silya elektrika. Sa kalinong nga nagsunod mabatian ko ang rinongkadol sang akon dughan. Daw makatilingil nga daguob. Nagtindog ako. Wala man lang ako niya pagpnuggi. Ngagua ako kag maggawa sa bintana. Didto gintublag ako sang larawan ni Geron.
“Geron,” himulungon nakon sa akon kaugalingon, “kon indi gid man kita naaman sa tagsa, saligi nga higugmaon ta tubtob sa katubtoban.”
Ginpabakod ko ang akon buot kag magbalik sa hulot ni Tatay. Masubo ang iya nawong. Nadula na ang kaalikaya nga akon nakita kaina. Hinalukan ko sia sa agtang. “Tungod gid lamang sa imo, Tatay. Huo, Tatay.” Igu ko madiparahan nagatalalamos na ako sa luha.
“Salamat, anak,” ginpikpik ako ni Tatay sa abaga. “Ginapanumdom ko lang ang imo palaabuton. Nakahibalo ka naman nga nagtalabog tanan ang aton pagkabutang.”
Masabat pa ako kuntani nga handa ako mag-antus bagay sa pangabuhi nga katulad sina, apang indi ako gusto mapala ang kanayanaya sa nawong sang akon amay.
Sa pagbalik ni Narciso nagsugod ang akon pagpakunokuno kag makita ko ang kalipay nga nagahari sa nawong sang akon mga ginikanan samtang sa akon kasingkasing iban ang ginabatyag. Daw ginapuga ang akon tagipusuon. Sa gua sang akon ginabatyag nagpakita ako sing kaalikaya bisan pa kay Narciso nga indi nakon mahigugma tubtob san-o.
Sa adlaw sang amon kasal ni Narciso, nag-abot ang katapusan nga sulat ni Geron. “Ang imo pagpamana indi upang sa akon paghigugma sa imo. Ginhibian nakon ini sing tagu.”
Agud makaatipan sia sing maayo sa iya negosyo nagpuyo kami sa dakbanwa sa diin napasad ang nanarisari niya nga palatikangan. Diri sa siudad tapus ang walo ka tuig kag may duha kami ka bilog nga mga anak. Gin-estrok si Narciso nga nagbilin sa iya nga isa ka inutil. Mautitid nga gin-atipan ko ang akon bana ka gang iya negosyo. Kag sa tunga sining akon kasaku nag-abot si Geron.
Si Geron isa gihapon ka laon. “Wala ako magpangasawa, Rosa, sa pagpakilala sa imo nga ginahigugma ta ikaw gihapon.”
Sa amo ka lawig sang panahon nga naglipas nabatyagan ko gilayon sa amon pagkitaay nga may bahin sia gihapon sa akon kasingkasing. Kag sa tagsa ka hilway nakon nga tion sa pag-atipan sa akon bana didto ako sa luyo ni Geron. Mapiliton si Geron kag nangin maalwan man ako. Didto ako sa opisina ni Geron sang abtan ako sang panawag sang telepono iya sang nars nga akon gintulinan samtang yara ako sa mabudhion nakon nga buhat. Ginhaboyan ko sing halok si Geron kag magtawag na lang sang taksi.
Isa ka bulan nga malumbos si Narciso namutikan ko ang pagbalhin sang pagtamod ni Geron sa akon. Sadto ang tanan nakon nga ginahambal iya ginapamatian apang karon wala na sia tion na sa akon balibad nga tama sa iya kasaku. Laghong. Sing-al. Kusmod. Amo na ini ang nagasugata sang akon mga pagpaangga sa iya. Igu ako makahibalo nagtakop na ang bunepe ni Geron kag nagbalhin sia sa liwan nga duog nga wala nakon mahibal-i. Samtang nagahulat ako sang tugon gikan sa iya nagpitik ang kabuhi sa akon tagu-angkan. Apang wala gid sing tawag gikan sa iya amay.
KATAPUSAN
Suktanay sa Boracay
Nobela ni Cris B. Balairos
(IKA-16 NGA GUA)
MAKADALI nga wala makatingog si Gary. Wala sang tinaga nga makakawas sa iya baba sa daku nga kakunyag, sanglit may mapag-on na nga bangot ang ila relasyon ni Imelda sa pagpundar sang mabakud nga sadsaran sang pag-updanay.
Mapilahan ka gutlo…
“Halongan mo ina nga binhi sang aton nga pagpalanggaanay! Pagkatapos sang anom ka bulan nga pagbiahe ang akon, pabatyagon ko ang aton anak sa imo taguangkan sang kaalabaab sang iya amay!” nagapalanglambas sa kakunyag nga pahayag ni Gary.
“Halongan kag tipigan ko gid Gary, palangga ko!” nagapisngu nga nadagmit ni Imelda nga nadunggan pa ni Gary ang iya paghinguhingo nga daw ginakataro. “Ipahamtang mo pangga ang buot mo. Magrelaks ka lang dira sa aton pugad. Maggwagwa ka man kon kaisa, bilang isa ka normal nga panggiho,” panugyan ni Gary.
“Siguro mapadayon ako butho kon makabun-ag na ako sining aton lapsag, panalawsaw ni Imelda sa Kapitan.
“Naunahan mo lang ako hambal sina.”
“Salamat kon amo, agod pat-od ang paghalong. Maulo-exercise lang ako suno sa igapanugyan sang akon pediatrician. Indi ka lang magkabalaka dira. Ako lang bahala sang anak mo sa akon!” saplid-barabad nga pasalig ni Imelda.
“Ikaw bala pangga…!”
“Ina ang matuod. Indi bala?” yagum-at pa gid ni Imelda.
“Pero mahinangpanon ka man, indi bala?” balos pamangkot ni Gary.
“Ti…!”
“Babay kag good luck. God bless you!”
“God bless sa baby naton kag sa imo nga nagapalangga gid sa akon,” siling ni Gary nga inanay nga tinakop ang cellphone.
Puno sang paglaum ang nabatyagan ni Imelda sa indi mabalibaran nga pagsakdag ni Gary.May matahom nga puloy-an nga ginhatag, kag masiling niya nga ginatos ka libo nga kwarta ang yara sa iya posisyon nga wala sia hinalung-ong sa ginatawag nga gutom nga nagalapnag sa bug-os nga kalibutan tuga sang Global Financial Crisis nga nag-umpisa sa Estados Unidos sining karon lang.
“Tessie, indi ka matingala kon nagasukasoka ako ha!” pasaan sang Ama sa iya timbang.
“Nagamabdos ka Ma’am?”
“Huo Tessie. Sa kaluoy sang Dios, may subang na ako nga anak makalab-ot ang siam ka bulan,” masinadyahon nga pasayud ni Imelda sa timbang nga daw indi mahubas ang pagyuhom sa kasadya.
“Abi ko mapadayon ka sa pagbutho sang Nursing mo Ma’am?”
“Magdakudako na lang ang baby ko, Tes,” pamat-od ni Imelda.
“Kanami sina Ma’am nga may ulit-uliton kita, no!” nakunyag nga nabungat ni Tessie nga naghatag man kalipay sa iya ama.
Sa pihak nga bahin didto sa malapad nga kalalawran nga ginakihad sang Barko Pangkalibutan nga ginadumalahan ni Gary bilang Kapitan, wala makalikaw ang naulihe sa masipat kag maanting nga mga mata kag dulonggan sang isa niya kag tinawo.
“Kap, daw maayo gid ang balita, ay!” nagayumoyumo nga bugno sang iya Ordinary Seaman malapit sa mahamtangan ni Gary samtang nagahambalanay sila bag-o gid lang ni Imelda.
“Naka-score ako sing ikaapat na!” pakadlaw nga hambal ni Gary.
“Kay Ma’am gihapon sa Iloilo?”
Hipos lang ang ginbalos sang Kapitan.
“Okey lang Sir. Nahangpan ko na ina,” mahinay nga namitlang sang amo nga OS.
“Bernard… secret,” nagayuhomyuhom nga namitlang ni Kapitan Gary Aragon sa pagpahangop sa sini nga tinawo, apang sa pahutik nga tingog.
“Amo ina ‘ya ang Kapitan. Mapisan!” makahulogan nga panat-umon ni Bernard.
“Aton lang ina Bernard ha!”
“Makasalig ka Sir!” tambing ni Bernard.
“Balik sa trabaho!” mandu sang kapitan.
“Yes Sir!” Pa-salute nga balos ni Bernard nga maabtik magtalikod sa pagtuman.
Nakayuhum si Gary sa pakutpakot ni Bernard. Halos tanan diri nga mga crew nga utakan. Nagalupad pa lamang ang pispis sa kahawaan, nahibal-an na nila kon diin nga sanga sang kahoy ini mahapon. Samtang didto sa Northville sa Jaro kanday Donna, madamu nga mga bagay ang indi mahangpan nga nagakahanabu sa iya pagsinalayo. May mabuka ang baso nga mahulog samtang ginauyatan. May pagkubakoba ang iya dughan nga subong bala ginakulbaan!
“Alice may nagsulod sa ATM Card ko… apang duha ka pulo ka libo ka pesos lamang. Dakudako lang ini diutay sa akon anay sweldo sang nagamaestra pa ako!” panugiron ni Donna sa timbang.
“Basi indi tingob ang pagpadala ni Toto Gary?” malagday nga panabat sang timbang sa daku nga paghalong.
Likom sa ihibalo ni Donna, doble nga kantidad ang nagasulod sa ATM ni Alice halin kay Gary nga amo. Naghipos lang si Alice sa tunga sang pagpurogiot sang Ama. Ginatinguhaan gid niya nga indi makatabinas. Mabudlay na.
“Gary, ngaa kadiutay saang allotment ko nga ginapadala mo haw?” sukna sang asawa nga nagasakit gid ang buot.
“Kahibalo ka Donn, naghulam ako sa kaupod ko nga seaman dira sa Iloilo sang pagbakasyon ko, kag bayaran ang aton arrears sa Pag-IBIG, agud indi ka kag sang
tatlo naton ka mga anak matabog sa aton puloy-an dira!” paathag ni gary.
“Ang tuition sang kabataan? Ang ila allowance? Indi mag-iligu ang imo padala!”
Purogiot ni Donna nga ngahibi.
“Mapungisan mo ina sa ginapadala ko, kon kinikinion mo lang nga panggasto.
“Dugangan ko lang sa sunod nga quincena,” paumpaw ni Gary. “Nagabayad pa ako sang akon hulam sa amigo ko dira sa Iloilo. Ginapadala ko lang sa iya asawa.”
“Kon amo, wala na ako problema sa aton balay kag lote? Apang, ngaa wala mo gid ako ginpahibal-a?” nagaalangot lang ang pamangkot sang asawa.
“Ano ina?”
“Balik ka sa una mo nga pagtuluohan_ang Romano Katoliko, nga tuboran sang tanan nga grasya kay gindihon ini sa mapag-on nga sadsaran sang pagtubo sa Dios, nga makadala sang paghidaet sa aton pag-updanay bilang mag-asawa, para sa kabuganaan sang aton pangabuhi, indi lang diri sa duta, kundi subong man sa pihak nga kinabuhi!” matigdas nga mandu sang kapitan, tapos sang paglaygay si Donna pa ang linapdosan.
“Pauli ka na bala! Nahidlaw na gid ako sa imo, a!” ingus-ingos ni Donna.
“Sa tion nga makatipon ako ipamayad sang aton mga balayran!” wala pat-od kon san-o nga pagpauli ni Gary. “Kinahanglan subong nga sakay ko, dugayon ko, agud daku makuha ko nga ‘incentives’,” pahangop ni Gary nga magbatyag man kalipay ang iloy sang tatlo niya ka anak sa Iloilo.
“Magpauli ka Gary, patilawon mo naman ako sang Boracay,ha?” dugang nga ingus-ingos ni Donna.
Matalha! Matalha gid man ang balatyagon ni Gary. Makatalandog ang mga pag-ingus-ingos sa iya ni Donna. Nagapakiluoy, gani, makapalukmat sang ila malipayon nga mga tinion sang kahapon didto sa Boracay, bisan mahal ang suktanay sang mga balaklon, renta sang cottages, pension houses, mga hotels, pagkaon kag bisan ang pagsuot sa iya ni Donna bilang pagaga nga didto gid sa Boracay padayunon ang ila paghidlawanay, sa pagbulong sang ila paghilayuay nga madugay.
Tawo man lang si Gary, nga katulad sang iban nga lalaki, madamu sang hulot ang kasingkasing. May hulot para kay Donna, kag may hulot man para kay Imelda – nga nagsakop sa iya sang nagbangdanay ang ila mga banas sang nagakalumoslumos sia sa lawod sang kasubo, bangud sa pagkarusdak sang ila mahamungaya nga pangabuhi, sa diin naabtan sini sa Dakbanwa sang Iloilo nga siligputon na lang ang unod sang ila tinagu sa bangko.
Apang sa karon, yara si Gary sa kahimtangan sang kamag-an sang buot, bangud nakapautwasanay sila ni Donna.
Wala gid man nagapaabot si Gary, nga lubos manumbalik si Donna sa iya daan nga pagtuluohan, kundi nga iya tinguhaan nga mapamuklat ini sa mahamuok nga katulugon sang iya katungdanan sa pagpangabuhi, nga iya malantaw ang masanag nga palaabuton sang ila mga anak. Sa sini nga kaangtanan, iya mainanay guyod pabalik si Donna, ko matigayon niya palas-ay sa pagsuyop sang iya kaupdanan sang iya tininguhaan sa dagway sang paglun-od sa ila puloy-an kon yadto sia sa barko nagapautaw-otaw.
Sa sini nga pagkahimtang, tama na kay Gary nga ginakalangkagan sia sang asawa sa iya pagbalik. Apang ginasiguro ni gary nga wisikwisik na lang sang kwarta ang magakadto kay Donna, kay mahimu maurot man lang niya panagtag sa iya kaupdanan sa nasudlan nga pagtuluohan.
Subong, maagam-agam na ni Gary kon pila ang iya tipuinon nga kwarta para sa iya pagtinigulang. Ginahatagan man niya sing kabilinggan ang pagpain sa kagastohanan sa Dakbanwa sang Iloilo, subong man sa condominium sa Merville, ParaƱaque.
Sa malip-ot nga pulong, ang pamatyagan subong ni gary, may pagkahim-ong. Matalunsay na ang iya pagbiahe sa barko pangkalibutan nga iya ginadumalahan bilang Kapitan.
Sa pihak nga bahin, lain man subong nga kalibutan ang ginahulagan ni Suzette nga kumara kag abyan pa gid nga suod ni Donna, nga sang una lunsay sila mga maestro sa Elementarya.
Baliskad subong ang pagkahimtang sang duha – Donna kag Suzettee. Kon si Donna paglumbos ni Gary mapilahan ka semana kag maabtan binulan malamala, apang si Suzette, katulad sang isa ka tanom nga indi pag-uhawon paglumbos ni Eddie, sanglit, may yara nga nagabubo sang tubig agud padayon nga malabwak ang pagpamuhi.
Masnahon ang pirme pagkamalipayon ni Suzette, samtang nagapatigayon sa pagtudlo sa ila distrito sa Molo, Dakbanwa sang Iloilo.
Ang ila ginkaisahan ni Romeo nga paglikom sang ila kaangtanan, mahapos nga matigayon paagi sa ila paghalong. Ila ginaagom ang pagpangalipay sing tayuyon.
Isa ka gab-i nga malinong na ang palibot sang Southville Subdivision, nagaduyogduyog si Suzette sa iya service car nga Honda Accord halin sia kuno sa isa ka pagtililipon naman sang “WOW” sa isa ka hotel nga masunson ginakitaan tagsa ka bulan.
Bangud nagaduyogduyog ini, ginadalidali ni Romeo nga drayber sanggon, agud indi matumba. Wala sila nga duha makatapangod nga yara sa ganhaan sang kudal ang isa ka timbang nga si Rita nga nagabukas sang ganhaan sang talutog.
Pagkasiplat ni ruta nga nagakupo si Ma’am nila Suzette sa drayber nga si Romeo, kinubaan nga dumalagan pabalik sa kaupod nga si Zeny.
“Anong” ginahadlokan mo nga daw nakakita ka sang murto?” pakiana ni Zeny.
“Si… si… si Nang Nelly diin?” ngutangota nga pamangkot ni Rita ni Zeta kay zeny.
“Ari ako,” pagtalupangod ni Nelly nga ila mayordoma.
Naglantaw si Nelly sa ginahaboyan sang panulok sang duha ka timbang. Natampad gid sang panulok sang mayordoma ang isa na lang landog sanday Ma’am nila Suzette kag drayber nga si Romeo.
“Hipsan lang ninyo ang nakita ninyo, ha!” nagaugtom nga pasaan ni Nelly. “Hu..hu..huo Nang Nelly!” halos dungan nga nasambit sing pautol-utol sang duha ka kabulig nga daw mahibi ini sila. Nakita na lamang sang anom ka mga mata sa kadak-an sang balay ni Suzette ang pagsulod nila ni Romeo sa kotse nga wala sang suga.
Nakum-an ang mayordoma ka sang duha ka lamharon nga kabulig. Ginhaumhaum na lang nila ang nagakahanabu sa sulod sang kotse nga tuman kadulom sa amo nga tinion.
“Siling ko gid sa imo Rita daw!” nasambit ni Zenny.
“Masipat ka gd imo mga mata, ano abi,” balos ni Rita.
“Kabataan, siling ko gani na mahipos kamo kon indi ninyo luyag palayason. Kadaku sang ginasweldo diri sa inyo, tungod sa pagpasaka ni Nonoy Eddie sang inyo sweldo sang iya pagbakasyon sining karon lang!” pahanumom ni Nelly nga nagapangibabaw gid ang iya pagkamayordoma.
Nagtangutango na lang nag duha ka kabulig tanda sang ila pagtuman. Bangud nawili sila sugilanon, wala nila matalupangdan nga wangwang ang ganhaan sang dak-an kag naabotan gid ni Suzette paggwa niya sa salakyan ang paghinunpanon sang tatlo ka tinawo. Ginbulobanta niya nga kaina pa ang mga ini sa ila nagalantaw.
“Romeo basi bala…”
“Nakita nila kita?” agaw ni Romeo.
“Dali masulod kita,” panugyan ni Suzette. ‘Nellyyyyy! Dali anay kamo!”
Dulongan sila sugata kag maghatag katahoran sa ila Ama. “Mangape kami ni Romeo, dali!”
Naghinuganas ang tatlo sa paghanda sang duha ka tasa, mainit nga tubig, gatas kag kalamay kag ipahamtang sa center table sang kadak-an.
“Indi maayo ang pamatyag ko subong. Gintabangan lang ako ni Romeo pagsulod sa gate kaina kay daw matumba ako. May nakita kamo sa kotse, wala?” hinali nga turasok sa ila ni Suzette.
“Wala Ma’am, a!” alagisod nila nga sabat sa pagpamuno ni Nelly nga mayordoma.
“Basta, bisan may nakita pa kamo, wala kamo sang may nakita! Maathag?”
“Wala gid Ma’am!” saligbat ni Zenny nga daw mahibi sa kakulba.
“Ako man Ma’am!” wala ako may nakita. Wala nga wala gid!” nagalangalanga nga nasambit ni Rita.
“Salamat sa pagkamatinumanon ninyo. Sugod sang sini nga bulan, biente porsiento ang saka sang sweldo ninyo.
Naghilibi sila nga nagkupo sa ila ama.
“Husto na ina nga pangalipay sa pagsaka sang inyo sweldo. Tulog na kamo sa inyo quarters,” mandu ni Suzette sa tatlo ka tinawo.
“Bilib na ako sa padugi mo Ma’am. Anta mo gid ang ini mga tinawo ina…kalakip ako” palamhu nga pulong ni Romeo.
PADAYUNON
(IKA-16 NGA GUA)
MAKADALI nga wala makatingog si Gary. Wala sang tinaga nga makakawas sa iya baba sa daku nga kakunyag, sanglit may mapag-on na nga bangot ang ila relasyon ni Imelda sa pagpundar sang mabakud nga sadsaran sang pag-updanay.
Mapilahan ka gutlo…
“Halongan mo ina nga binhi sang aton nga pagpalanggaanay! Pagkatapos sang anom ka bulan nga pagbiahe ang akon, pabatyagon ko ang aton anak sa imo taguangkan sang kaalabaab sang iya amay!” nagapalanglambas sa kakunyag nga pahayag ni Gary.
“Halongan kag tipigan ko gid Gary, palangga ko!” nagapisngu nga nadagmit ni Imelda nga nadunggan pa ni Gary ang iya paghinguhingo nga daw ginakataro. “Ipahamtang mo pangga ang buot mo. Magrelaks ka lang dira sa aton pugad. Maggwagwa ka man kon kaisa, bilang isa ka normal nga panggiho,” panugyan ni Gary.
“Siguro mapadayon ako butho kon makabun-ag na ako sining aton lapsag, panalawsaw ni Imelda sa Kapitan.
“Naunahan mo lang ako hambal sina.”
“Salamat kon amo, agod pat-od ang paghalong. Maulo-exercise lang ako suno sa igapanugyan sang akon pediatrician. Indi ka lang magkabalaka dira. Ako lang bahala sang anak mo sa akon!” saplid-barabad nga pasalig ni Imelda.
“Ikaw bala pangga…!”
“Ina ang matuod. Indi bala?” yagum-at pa gid ni Imelda.
“Pero mahinangpanon ka man, indi bala?” balos pamangkot ni Gary.
“Ti…!”
“Babay kag good luck. God bless you!”
“God bless sa baby naton kag sa imo nga nagapalangga gid sa akon,” siling ni Gary nga inanay nga tinakop ang cellphone.
Puno sang paglaum ang nabatyagan ni Imelda sa indi mabalibaran nga pagsakdag ni Gary.May matahom nga puloy-an nga ginhatag, kag masiling niya nga ginatos ka libo nga kwarta ang yara sa iya posisyon nga wala sia hinalung-ong sa ginatawag nga gutom nga nagalapnag sa bug-os nga kalibutan tuga sang Global Financial Crisis nga nag-umpisa sa Estados Unidos sining karon lang.
“Tessie, indi ka matingala kon nagasukasoka ako ha!” pasaan sang Ama sa iya timbang.
“Nagamabdos ka Ma’am?”
“Huo Tessie. Sa kaluoy sang Dios, may subang na ako nga anak makalab-ot ang siam ka bulan,” masinadyahon nga pasayud ni Imelda sa timbang nga daw indi mahubas ang pagyuhom sa kasadya.
“Abi ko mapadayon ka sa pagbutho sang Nursing mo Ma’am?”
“Magdakudako na lang ang baby ko, Tes,” pamat-od ni Imelda.
“Kanami sina Ma’am nga may ulit-uliton kita, no!” nakunyag nga nabungat ni Tessie nga naghatag man kalipay sa iya ama.
Sa pihak nga bahin didto sa malapad nga kalalawran nga ginakihad sang Barko Pangkalibutan nga ginadumalahan ni Gary bilang Kapitan, wala makalikaw ang naulihe sa masipat kag maanting nga mga mata kag dulonggan sang isa niya kag tinawo.
“Kap, daw maayo gid ang balita, ay!” nagayumoyumo nga bugno sang iya Ordinary Seaman malapit sa mahamtangan ni Gary samtang nagahambalanay sila bag-o gid lang ni Imelda.
“Naka-score ako sing ikaapat na!” pakadlaw nga hambal ni Gary.
“Kay Ma’am gihapon sa Iloilo?”
Hipos lang ang ginbalos sang Kapitan.
“Okey lang Sir. Nahangpan ko na ina,” mahinay nga namitlang sang amo nga OS.
“Bernard… secret,” nagayuhomyuhom nga namitlang ni Kapitan Gary Aragon sa pagpahangop sa sini nga tinawo, apang sa pahutik nga tingog.
“Amo ina ‘ya ang Kapitan. Mapisan!” makahulogan nga panat-umon ni Bernard.
“Aton lang ina Bernard ha!”
“Makasalig ka Sir!” tambing ni Bernard.
“Balik sa trabaho!” mandu sang kapitan.
“Yes Sir!” Pa-salute nga balos ni Bernard nga maabtik magtalikod sa pagtuman.
Nakayuhum si Gary sa pakutpakot ni Bernard. Halos tanan diri nga mga crew nga utakan. Nagalupad pa lamang ang pispis sa kahawaan, nahibal-an na nila kon diin nga sanga sang kahoy ini mahapon. Samtang didto sa Northville sa Jaro kanday Donna, madamu nga mga bagay ang indi mahangpan nga nagakahanabu sa iya pagsinalayo. May mabuka ang baso nga mahulog samtang ginauyatan. May pagkubakoba ang iya dughan nga subong bala ginakulbaan!
“Alice may nagsulod sa ATM Card ko… apang duha ka pulo ka libo ka pesos lamang. Dakudako lang ini diutay sa akon anay sweldo sang nagamaestra pa ako!” panugiron ni Donna sa timbang.
“Basi indi tingob ang pagpadala ni Toto Gary?” malagday nga panabat sang timbang sa daku nga paghalong.
Likom sa ihibalo ni Donna, doble nga kantidad ang nagasulod sa ATM ni Alice halin kay Gary nga amo. Naghipos lang si Alice sa tunga sang pagpurogiot sang Ama. Ginatinguhaan gid niya nga indi makatabinas. Mabudlay na.
“Gary, ngaa kadiutay saang allotment ko nga ginapadala mo haw?” sukna sang asawa nga nagasakit gid ang buot.
“Kahibalo ka Donn, naghulam ako sa kaupod ko nga seaman dira sa Iloilo sang pagbakasyon ko, kag bayaran ang aton arrears sa Pag-IBIG, agud indi ka kag sang
tatlo naton ka mga anak matabog sa aton puloy-an dira!” paathag ni gary.
“Ang tuition sang kabataan? Ang ila allowance? Indi mag-iligu ang imo padala!”
Purogiot ni Donna nga ngahibi.
“Mapungisan mo ina sa ginapadala ko, kon kinikinion mo lang nga panggasto.
“Dugangan ko lang sa sunod nga quincena,” paumpaw ni Gary. “Nagabayad pa ako sang akon hulam sa amigo ko dira sa Iloilo. Ginapadala ko lang sa iya asawa.”
“Kon amo, wala na ako problema sa aton balay kag lote? Apang, ngaa wala mo gid ako ginpahibal-a?” nagaalangot lang ang pamangkot sang asawa.
“Ano ina?”
“Balik ka sa una mo nga pagtuluohan_ang Romano Katoliko, nga tuboran sang tanan nga grasya kay gindihon ini sa mapag-on nga sadsaran sang pagtubo sa Dios, nga makadala sang paghidaet sa aton pag-updanay bilang mag-asawa, para sa kabuganaan sang aton pangabuhi, indi lang diri sa duta, kundi subong man sa pihak nga kinabuhi!” matigdas nga mandu sang kapitan, tapos sang paglaygay si Donna pa ang linapdosan.
“Pauli ka na bala! Nahidlaw na gid ako sa imo, a!” ingus-ingos ni Donna.
“Sa tion nga makatipon ako ipamayad sang aton mga balayran!” wala pat-od kon san-o nga pagpauli ni Gary. “Kinahanglan subong nga sakay ko, dugayon ko, agud daku makuha ko nga ‘incentives’,” pahangop ni Gary nga magbatyag man kalipay ang iloy sang tatlo niya ka anak sa Iloilo.
“Magpauli ka Gary, patilawon mo naman ako sang Boracay,ha?” dugang nga ingus-ingos ni Donna.
Matalha! Matalha gid man ang balatyagon ni Gary. Makatalandog ang mga pag-ingus-ingos sa iya ni Donna. Nagapakiluoy, gani, makapalukmat sang ila malipayon nga mga tinion sang kahapon didto sa Boracay, bisan mahal ang suktanay sang mga balaklon, renta sang cottages, pension houses, mga hotels, pagkaon kag bisan ang pagsuot sa iya ni Donna bilang pagaga nga didto gid sa Boracay padayunon ang ila paghidlawanay, sa pagbulong sang ila paghilayuay nga madugay.
Tawo man lang si Gary, nga katulad sang iban nga lalaki, madamu sang hulot ang kasingkasing. May hulot para kay Donna, kag may hulot man para kay Imelda – nga nagsakop sa iya sang nagbangdanay ang ila mga banas sang nagakalumoslumos sia sa lawod sang kasubo, bangud sa pagkarusdak sang ila mahamungaya nga pangabuhi, sa diin naabtan sini sa Dakbanwa sang Iloilo nga siligputon na lang ang unod sang ila tinagu sa bangko.
Apang sa karon, yara si Gary sa kahimtangan sang kamag-an sang buot, bangud nakapautwasanay sila ni Donna.
Wala gid man nagapaabot si Gary, nga lubos manumbalik si Donna sa iya daan nga pagtuluohan, kundi nga iya tinguhaan nga mapamuklat ini sa mahamuok nga katulugon sang iya katungdanan sa pagpangabuhi, nga iya malantaw ang masanag nga palaabuton sang ila mga anak. Sa sini nga kaangtanan, iya mainanay guyod pabalik si Donna, ko matigayon niya palas-ay sa pagsuyop sang iya kaupdanan sang iya tininguhaan sa dagway sang paglun-od sa ila puloy-an kon yadto sia sa barko nagapautaw-otaw.
Sa sini nga pagkahimtang, tama na kay Gary nga ginakalangkagan sia sang asawa sa iya pagbalik. Apang ginasiguro ni gary nga wisikwisik na lang sang kwarta ang magakadto kay Donna, kay mahimu maurot man lang niya panagtag sa iya kaupdanan sa nasudlan nga pagtuluohan.
Subong, maagam-agam na ni Gary kon pila ang iya tipuinon nga kwarta para sa iya pagtinigulang. Ginahatagan man niya sing kabilinggan ang pagpain sa kagastohanan sa Dakbanwa sang Iloilo, subong man sa condominium sa Merville, ParaƱaque.
Sa malip-ot nga pulong, ang pamatyagan subong ni gary, may pagkahim-ong. Matalunsay na ang iya pagbiahe sa barko pangkalibutan nga iya ginadumalahan bilang Kapitan.
Sa pihak nga bahin, lain man subong nga kalibutan ang ginahulagan ni Suzette nga kumara kag abyan pa gid nga suod ni Donna, nga sang una lunsay sila mga maestro sa Elementarya.
Baliskad subong ang pagkahimtang sang duha – Donna kag Suzettee. Kon si Donna paglumbos ni Gary mapilahan ka semana kag maabtan binulan malamala, apang si Suzette, katulad sang isa ka tanom nga indi pag-uhawon paglumbos ni Eddie, sanglit, may yara nga nagabubo sang tubig agud padayon nga malabwak ang pagpamuhi.
Masnahon ang pirme pagkamalipayon ni Suzette, samtang nagapatigayon sa pagtudlo sa ila distrito sa Molo, Dakbanwa sang Iloilo.
Ang ila ginkaisahan ni Romeo nga paglikom sang ila kaangtanan, mahapos nga matigayon paagi sa ila paghalong. Ila ginaagom ang pagpangalipay sing tayuyon.
Isa ka gab-i nga malinong na ang palibot sang Southville Subdivision, nagaduyogduyog si Suzette sa iya service car nga Honda Accord halin sia kuno sa isa ka pagtililipon naman sang “WOW” sa isa ka hotel nga masunson ginakitaan tagsa ka bulan.
Bangud nagaduyogduyog ini, ginadalidali ni Romeo nga drayber sanggon, agud indi matumba. Wala sila nga duha makatapangod nga yara sa ganhaan sang kudal ang isa ka timbang nga si Rita nga nagabukas sang ganhaan sang talutog.
Pagkasiplat ni ruta nga nagakupo si Ma’am nila Suzette sa drayber nga si Romeo, kinubaan nga dumalagan pabalik sa kaupod nga si Zeny.
“Anong” ginahadlokan mo nga daw nakakita ka sang murto?” pakiana ni Zeny.
“Si… si… si Nang Nelly diin?” ngutangota nga pamangkot ni Rita ni Zeta kay zeny.
“Ari ako,” pagtalupangod ni Nelly nga ila mayordoma.
Naglantaw si Nelly sa ginahaboyan sang panulok sang duha ka timbang. Natampad gid sang panulok sang mayordoma ang isa na lang landog sanday Ma’am nila Suzette kag drayber nga si Romeo.
“Hipsan lang ninyo ang nakita ninyo, ha!” nagaugtom nga pasaan ni Nelly. “Hu..hu..huo Nang Nelly!” halos dungan nga nasambit sing pautol-utol sang duha ka kabulig nga daw mahibi ini sila. Nakita na lamang sang anom ka mga mata sa kadak-an sang balay ni Suzette ang pagsulod nila ni Romeo sa kotse nga wala sang suga.
Nakum-an ang mayordoma ka sang duha ka lamharon nga kabulig. Ginhaumhaum na lang nila ang nagakahanabu sa sulod sang kotse nga tuman kadulom sa amo nga tinion.
“Siling ko gid sa imo Rita daw!” nasambit ni Zenny.
“Masipat ka gd imo mga mata, ano abi,” balos ni Rita.
“Kabataan, siling ko gani na mahipos kamo kon indi ninyo luyag palayason. Kadaku sang ginasweldo diri sa inyo, tungod sa pagpasaka ni Nonoy Eddie sang inyo sweldo sang iya pagbakasyon sining karon lang!” pahanumom ni Nelly nga nagapangibabaw gid ang iya pagkamayordoma.
Nagtangutango na lang nag duha ka kabulig tanda sang ila pagtuman. Bangud nawili sila sugilanon, wala nila matalupangdan nga wangwang ang ganhaan sang dak-an kag naabotan gid ni Suzette paggwa niya sa salakyan ang paghinunpanon sang tatlo ka tinawo. Ginbulobanta niya nga kaina pa ang mga ini sa ila nagalantaw.
“Romeo basi bala…”
“Nakita nila kita?” agaw ni Romeo.
“Dali masulod kita,” panugyan ni Suzette. ‘Nellyyyyy! Dali anay kamo!”
Dulongan sila sugata kag maghatag katahoran sa ila Ama. “Mangape kami ni Romeo, dali!”
Naghinuganas ang tatlo sa paghanda sang duha ka tasa, mainit nga tubig, gatas kag kalamay kag ipahamtang sa center table sang kadak-an.
“Indi maayo ang pamatyag ko subong. Gintabangan lang ako ni Romeo pagsulod sa gate kaina kay daw matumba ako. May nakita kamo sa kotse, wala?” hinali nga turasok sa ila ni Suzette.
“Wala Ma’am, a!” alagisod nila nga sabat sa pagpamuno ni Nelly nga mayordoma.
“Basta, bisan may nakita pa kamo, wala kamo sang may nakita! Maathag?”
“Wala gid Ma’am!” saligbat ni Zenny nga daw mahibi sa kakulba.
“Ako man Ma’am!” wala ako may nakita. Wala nga wala gid!” nagalangalanga nga nasambit ni Rita.
“Salamat sa pagkamatinumanon ninyo. Sugod sang sini nga bulan, biente porsiento ang saka sang sweldo ninyo.
Naghilibi sila nga nagkupo sa ila ama.
“Husto na ina nga pangalipay sa pagsaka sang inyo sweldo. Tulog na kamo sa inyo quarters,” mandu ni Suzette sa tatlo ka tinawo.
“Bilib na ako sa padugi mo Ma’am. Anta mo gid ang ini mga tinawo ina…kalakip ako” palamhu nga pulong ni Romeo.
PADAYUNON
Monday, June 7, 2010
Uhaw nga balatyagon
Ni Roselyn B. Villamor
(IKA-3 NGA GUA)
"SALA ko man nga ginpasalig ko ang kaugalingon ko kag umpisa subong untatan ko na ang nabatyagan ko para sa imo Ralph. Indi gid man siguro kita para sa isa kag isa. Apang nagapasalamat ako nga nakilala ko ikaw. Bisan paano nahatagan sang kon ano nga kalipay ang taguipusuon ko. Kalipay nga indi matupongan sang kon sin-o man. Kon bal-an mo lang tani, ugaling indi na gid pwede kay may tinuga na nga nagapanag-iya sang taguipusuon mo Ralph. Nakahanda ako magpaiway para sa kalipayan mo kag tani mangin malipayon ka sa luyo niya.”
Mga tinaga nga nagkawas sa mga bibig sang dalaga. Sa dako nga paglaum nga siya ang kabangdanan kon nga-a nagbalik ang ulitao. Apang, indi pa gali. Masakit man para sa dalaga nga mabatian ang mga tinaga nga nagkawas halin sa hinigugma, apang wala siya mahimo kundi batunon ang kamatuoran.
Naurongan sang makadali ang dalaga, sang…
“May nasambit bala ako nga mga tinaga nga nakapalain sang buot mo Mikka? Nga-a daw malayo gid ang lupad sang imo pinsar?” pangutana sang ulitao.
“Ha! Wala. May napinsaran lang ako. Ano na to gani ang hambal mo ah?” balik pangutana sang dalaga.
“Ang hambal ko, may kadtoan kita. Pwede mo bala ako maupdan?” sabat ni Ralph.
“Sa diin kita makadto?” pamangkot sang dalaga.
“Mabal-an mo gid ina Mikka kon ato na kita sa aton kaladtoan. Ang akon lang, tani maupdan mo man ako,” sabat sang ulitao.
“Ang tunto nga ini. Ginapamangkot kon sa diin kami makadto wala man gasabat sang matarong. Nami bala ina nga updan ko siya, wala man lang ako hinalung-ong kon sa diin ang amo padulong,” himulungon ni Mikka.
"Mikka may ginahambal ka Mikka? Tagaan ko na lang ikaw clue para indi na magsampok ang kilay mo. Nagbalik ako diri tungod sa isa ka babaye. Nakilala ko ina siya sa duog nga ini. Kag amo ina ang rason kon nga-a nagkari ako liwat. Tungod indi na gid ako mapahamtang kon indi ko sia makita. Sa matuod-tuod lang, bisan yara ako sa obra ko, indi gid sia madula sa pinsar ko. Daw sa buang na ako kon kaisa nga masami ko siya nga gina-estoriya sa pinsar ko,” pamat-od sang ulitao.
“Kalawig ba. Pwede ko mahibaloan kon sin-o ina siya?” nasambit na lamang sang dalaga.
“Indi gid pwede Mikka. Sa aton nga kaladtuan didto mo ina mahibaloan kon sin-o ang ginatumod ko nga babaye,” sabat ni Ralph.
“Kon indi mo pag-ihambal sa akon kon sin-o ina siya kag ano ang rason kon nga-a nagbalik ka, indi ko ikaw pag-updan. Kanugon lang sa pangabudlay ko sang sagi ka sunod-sunod sa imo nga damo ka gali ginatago sa akon,” akig nga nasambit sang dalaga.
“Mikka, indi ka bala angayan mangakig. Nagasampok na ang kilay mo. Daw haluson nga indi na mapinta ang itsura mo. Indi lang bala ako pagpataasi sang tingog mo,” langu-lango na lang sang ulitao nga makita sa mga nawong sang dalaga ang pagkadismaya.
Indi matago sa mga nawong kag mga mata ni Mikka ang kasubo kag kaugot nga nabatyagan. Sa hunahona niya. Wala na siya mahimo. Indi niya man dapat balabagan ang kalipayan sang lalaki kag basi siya pa ang magguwa nga kontrabida sa kabuhi sini.
“Oh sige, ihambal ko na gani sa imo. Indi ko gusto nga maglainay kita sang buot Mikka. Indi ko gusto magtanom ikaw sang kaugot sa akon. Apang, nagaduwa-duwa ako kon bala dapat ko nga ihambal sa imo ini,” panat-umon ni Ralph.
“Kon ano kag sin-o man ina Ralph, isa lang ang mapasalig ko sa imo kag luyag ko nga mahibaloan mo. Wala ako sang rason nga maakig kag kaugtan ka. Ang akon lang kuntani, mahibaloan ko man ang nagakatabo diri subong ka gang posible nga matabo,” madalom nga mga tinaga nga nagkawas halin sa dalaga.
“Ang gusto ko lang mabatian, nga bisan ano ang matabo, tani indi mo lang ako pagkaugtan, kay basi indi ko bala ina masarangan batunon kag maghikog ako,” lahog sang ulitao.
“Amo na budlay gani sa imo kay ginalaktan mo gid sang indi amo ang estoriya naton. Nga-a indi mo na lang abi pag-ihambal ang matuod sa akon,” sabat ni Mikka nga nakayuhum sa nasambit ni Ralph.
“Amo lang na galing ang nami sa lalaki nga ini kay bisan ara ka na sa kaakigo mo, indi mo na mapadayon ang imo kaakig kay kabalo gid magpaliko sang estoriya para makayuhum ka,” nasambit na lamang ni Mikka.
Sa pihak nga bahin, wala gid hinalung-ongan ang dalaga nga sa pagbalik ni Ralph sa ila nga duog, upod niya na ang iya mga ginikanan. Didto na gali naghalin si Ralph sa panimalay sang dalaga kag ginbilin ang iya ginikanan para pangitaon ang dalaga kag maestoriya.
“Dali na bala Mikka. Updi na ako. Ang hambal mo ha! indi ka mangakig kon mahibaloan mo na ang rason kon nga-a ari ako diri,” panghagad kag pahanumdom ni Ralph.
“Huo na ah! Maindian ko bala ikaw,” sabat sang dalaga nga daw ginahutik ang tingog.
Samtang sila nagapanglakaton, nagatulo ang nga luha sang dalaga samtang nagaduko. Indi niya gusto nga ipakita kay Ralph nga apektado gid siyta sa mga nabatian niya. Daw ginakumos ang iya dughan nga daw sa indi niya mahangpan. Gusto niya nga magsinggitan, isinggit ang kalian sang buot nga nabatyagan apang indi niya ini mahimo. Masakit katama, apang kinahanglan niya ini batunon nga wala gid may nabatyagan ang ulitao sa iya. Iya na lang pagataguon ang balatyagon para kay Ralph. Indi niya man matudloan ang balatyagon sang lalaki kag indi niya ini madiktahan.
Samtang malapit na sila sa ila kaladtoan, nakatungkaaw si Mikka. Nakibot siya sa nakita. Natingala siya nga-a sa ila panimalay sila padulong.
“Nga-a gapakadto kami sa balay. Maano kami diri. Siguro may kuhaon lang ang lalaki nga ini,” nasambit na lamang ni Mikka sa kaugalingon.
Sang nagapasulod na sila, natingala gid ang dalaga nga kadamo sang tawo sa ila panimalay. Wala man sila bisita nga ginapaabot.
Kag…
“Ari na gali sila,” nasambit sang iloy sang dalaga.
"Anak, ang mga ginikanan ni Ralph. kanday Mr. and Mrs. Devera, Mr. and Mrs. Devera ang amon anak nga si Mikka," pakilala sang iloy ni Mikka sa ginikanan ni Ralph.
“Hello Mikka. Nice meeting you. Ralph told us about you. Madamo nga mga butang ang naestoriya ni Ralph parti sa imo. Daw halos gani sa adlaw-adlaw nga tanan ikaw ang amon topiko. Nakita ka na namon sa litrato nga halin kay Ralph. Didto pa lang nga daan buto na kami sa imo. Tingala man kami nga daw maano ang amon anak kay matahom ka gid man gali. Mas maanyag ka kumpara sa imo letrato hija!” malawig nga esplikar sang iloy ni Ralph.
"Ha! Paano nakalab-ot ang litrato ko sa inyo? Sa diin ninyo ina nakuha. Wala gid ako makadumdom nga ginkuhaan ako litrato. Siguro nagkari kamo para makilala ang ginahambal ni Ralph nga iya ginbalikan sa duog nga ini. Mr. and Mrs. Devera nakahanda ako nga updan kamo sa inyo kaladtuan,” nasabal na lamang ni Mikka.
“Una-una hija. Sa kay Ralph namon nakuha ang imo letrato. Suno sa iya nakuhaan niya ikaw samtang ikaw ang nagakatulog kay nahibaloan niya nga indi ka man magpasugot nga kuhaan ka letrato kon maglisensiya siya sa imo, kay suno sa iya indi mo man hilig ina. Kag nga-a abi updan mo pa kami kay ari naman kami sa amon kaladtoan!” esplikar ni Mrs. Devera.
Nakibot ang dalaga. Ano bala ang buot silingon sang iloy ni Ralph. Nagagamo na ang pinsar sini. Madamo pa gali siya nga utang ang dapat mahibaloan parti sa ulitao. May punto gid man ang iya ginikanan kon nga-a daw kontra gusto nila si Ralph para sa iya. Dapat niya gid man kilalahon anay si Ralph sang matul-id kay daw sang san-o lang sila nagkilalahay, daw nahulog na ang balatyagon niya diri.
Kag nga-a nagkari ang ginikanan sang ulitao. Wala man nila ini ginapaabot ah! Kag wala man makamuno si Ralph sa iya parti dira. Nagalibog ang ulo niya sa mga nakita kag mga nabatian. Gusto niya nga tampaon ang kaugalingon basi nagakatulog lamang ini. Ano ang rason sang ulitao nga kuhaan siya sang letrato samtang nagakatulog. Wala man lamang siya sini ginarespitar.
“Mestiryuso nga sahi sang lalaki nga ini. Madamo ang ginatago,” sa huna-hona lamang sang dalaga.
PADAYUNON
(IKA-3 NGA GUA)
"SALA ko man nga ginpasalig ko ang kaugalingon ko kag umpisa subong untatan ko na ang nabatyagan ko para sa imo Ralph. Indi gid man siguro kita para sa isa kag isa. Apang nagapasalamat ako nga nakilala ko ikaw. Bisan paano nahatagan sang kon ano nga kalipay ang taguipusuon ko. Kalipay nga indi matupongan sang kon sin-o man. Kon bal-an mo lang tani, ugaling indi na gid pwede kay may tinuga na nga nagapanag-iya sang taguipusuon mo Ralph. Nakahanda ako magpaiway para sa kalipayan mo kag tani mangin malipayon ka sa luyo niya.”
Mga tinaga nga nagkawas sa mga bibig sang dalaga. Sa dako nga paglaum nga siya ang kabangdanan kon nga-a nagbalik ang ulitao. Apang, indi pa gali. Masakit man para sa dalaga nga mabatian ang mga tinaga nga nagkawas halin sa hinigugma, apang wala siya mahimo kundi batunon ang kamatuoran.
Naurongan sang makadali ang dalaga, sang…
“May nasambit bala ako nga mga tinaga nga nakapalain sang buot mo Mikka? Nga-a daw malayo gid ang lupad sang imo pinsar?” pangutana sang ulitao.
“Ha! Wala. May napinsaran lang ako. Ano na to gani ang hambal mo ah?” balik pangutana sang dalaga.
“Ang hambal ko, may kadtoan kita. Pwede mo bala ako maupdan?” sabat ni Ralph.
“Sa diin kita makadto?” pamangkot sang dalaga.
“Mabal-an mo gid ina Mikka kon ato na kita sa aton kaladtoan. Ang akon lang, tani maupdan mo man ako,” sabat sang ulitao.
“Ang tunto nga ini. Ginapamangkot kon sa diin kami makadto wala man gasabat sang matarong. Nami bala ina nga updan ko siya, wala man lang ako hinalung-ong kon sa diin ang amo padulong,” himulungon ni Mikka.
"Mikka may ginahambal ka Mikka? Tagaan ko na lang ikaw clue para indi na magsampok ang kilay mo. Nagbalik ako diri tungod sa isa ka babaye. Nakilala ko ina siya sa duog nga ini. Kag amo ina ang rason kon nga-a nagkari ako liwat. Tungod indi na gid ako mapahamtang kon indi ko sia makita. Sa matuod-tuod lang, bisan yara ako sa obra ko, indi gid sia madula sa pinsar ko. Daw sa buang na ako kon kaisa nga masami ko siya nga gina-estoriya sa pinsar ko,” pamat-od sang ulitao.
“Kalawig ba. Pwede ko mahibaloan kon sin-o ina siya?” nasambit na lamang sang dalaga.
“Indi gid pwede Mikka. Sa aton nga kaladtuan didto mo ina mahibaloan kon sin-o ang ginatumod ko nga babaye,” sabat ni Ralph.
“Kon indi mo pag-ihambal sa akon kon sin-o ina siya kag ano ang rason kon nga-a nagbalik ka, indi ko ikaw pag-updan. Kanugon lang sa pangabudlay ko sang sagi ka sunod-sunod sa imo nga damo ka gali ginatago sa akon,” akig nga nasambit sang dalaga.
“Mikka, indi ka bala angayan mangakig. Nagasampok na ang kilay mo. Daw haluson nga indi na mapinta ang itsura mo. Indi lang bala ako pagpataasi sang tingog mo,” langu-lango na lang sang ulitao nga makita sa mga nawong sang dalaga ang pagkadismaya.
Indi matago sa mga nawong kag mga mata ni Mikka ang kasubo kag kaugot nga nabatyagan. Sa hunahona niya. Wala na siya mahimo. Indi niya man dapat balabagan ang kalipayan sang lalaki kag basi siya pa ang magguwa nga kontrabida sa kabuhi sini.
“Oh sige, ihambal ko na gani sa imo. Indi ko gusto nga maglainay kita sang buot Mikka. Indi ko gusto magtanom ikaw sang kaugot sa akon. Apang, nagaduwa-duwa ako kon bala dapat ko nga ihambal sa imo ini,” panat-umon ni Ralph.
“Kon ano kag sin-o man ina Ralph, isa lang ang mapasalig ko sa imo kag luyag ko nga mahibaloan mo. Wala ako sang rason nga maakig kag kaugtan ka. Ang akon lang kuntani, mahibaloan ko man ang nagakatabo diri subong ka gang posible nga matabo,” madalom nga mga tinaga nga nagkawas halin sa dalaga.
“Ang gusto ko lang mabatian, nga bisan ano ang matabo, tani indi mo lang ako pagkaugtan, kay basi indi ko bala ina masarangan batunon kag maghikog ako,” lahog sang ulitao.
“Amo na budlay gani sa imo kay ginalaktan mo gid sang indi amo ang estoriya naton. Nga-a indi mo na lang abi pag-ihambal ang matuod sa akon,” sabat ni Mikka nga nakayuhum sa nasambit ni Ralph.
“Amo lang na galing ang nami sa lalaki nga ini kay bisan ara ka na sa kaakigo mo, indi mo na mapadayon ang imo kaakig kay kabalo gid magpaliko sang estoriya para makayuhum ka,” nasambit na lamang ni Mikka.
Sa pihak nga bahin, wala gid hinalung-ongan ang dalaga nga sa pagbalik ni Ralph sa ila nga duog, upod niya na ang iya mga ginikanan. Didto na gali naghalin si Ralph sa panimalay sang dalaga kag ginbilin ang iya ginikanan para pangitaon ang dalaga kag maestoriya.
“Dali na bala Mikka. Updi na ako. Ang hambal mo ha! indi ka mangakig kon mahibaloan mo na ang rason kon nga-a ari ako diri,” panghagad kag pahanumdom ni Ralph.
“Huo na ah! Maindian ko bala ikaw,” sabat sang dalaga nga daw ginahutik ang tingog.
Samtang sila nagapanglakaton, nagatulo ang nga luha sang dalaga samtang nagaduko. Indi niya gusto nga ipakita kay Ralph nga apektado gid siyta sa mga nabatian niya. Daw ginakumos ang iya dughan nga daw sa indi niya mahangpan. Gusto niya nga magsinggitan, isinggit ang kalian sang buot nga nabatyagan apang indi niya ini mahimo. Masakit katama, apang kinahanglan niya ini batunon nga wala gid may nabatyagan ang ulitao sa iya. Iya na lang pagataguon ang balatyagon para kay Ralph. Indi niya man matudloan ang balatyagon sang lalaki kag indi niya ini madiktahan.
Samtang malapit na sila sa ila kaladtoan, nakatungkaaw si Mikka. Nakibot siya sa nakita. Natingala siya nga-a sa ila panimalay sila padulong.
“Nga-a gapakadto kami sa balay. Maano kami diri. Siguro may kuhaon lang ang lalaki nga ini,” nasambit na lamang ni Mikka sa kaugalingon.
Sang nagapasulod na sila, natingala gid ang dalaga nga kadamo sang tawo sa ila panimalay. Wala man sila bisita nga ginapaabot.
Kag…
“Ari na gali sila,” nasambit sang iloy sang dalaga.
"Anak, ang mga ginikanan ni Ralph. kanday Mr. and Mrs. Devera, Mr. and Mrs. Devera ang amon anak nga si Mikka," pakilala sang iloy ni Mikka sa ginikanan ni Ralph.
“Hello Mikka. Nice meeting you. Ralph told us about you. Madamo nga mga butang ang naestoriya ni Ralph parti sa imo. Daw halos gani sa adlaw-adlaw nga tanan ikaw ang amon topiko. Nakita ka na namon sa litrato nga halin kay Ralph. Didto pa lang nga daan buto na kami sa imo. Tingala man kami nga daw maano ang amon anak kay matahom ka gid man gali. Mas maanyag ka kumpara sa imo letrato hija!” malawig nga esplikar sang iloy ni Ralph.
"Ha! Paano nakalab-ot ang litrato ko sa inyo? Sa diin ninyo ina nakuha. Wala gid ako makadumdom nga ginkuhaan ako litrato. Siguro nagkari kamo para makilala ang ginahambal ni Ralph nga iya ginbalikan sa duog nga ini. Mr. and Mrs. Devera nakahanda ako nga updan kamo sa inyo kaladtuan,” nasabal na lamang ni Mikka.
“Una-una hija. Sa kay Ralph namon nakuha ang imo letrato. Suno sa iya nakuhaan niya ikaw samtang ikaw ang nagakatulog kay nahibaloan niya nga indi ka man magpasugot nga kuhaan ka letrato kon maglisensiya siya sa imo, kay suno sa iya indi mo man hilig ina. Kag nga-a abi updan mo pa kami kay ari naman kami sa amon kaladtoan!” esplikar ni Mrs. Devera.
Nakibot ang dalaga. Ano bala ang buot silingon sang iloy ni Ralph. Nagagamo na ang pinsar sini. Madamo pa gali siya nga utang ang dapat mahibaloan parti sa ulitao. May punto gid man ang iya ginikanan kon nga-a daw kontra gusto nila si Ralph para sa iya. Dapat niya gid man kilalahon anay si Ralph sang matul-id kay daw sang san-o lang sila nagkilalahay, daw nahulog na ang balatyagon niya diri.
Kag nga-a nagkari ang ginikanan sang ulitao. Wala man nila ini ginapaabot ah! Kag wala man makamuno si Ralph sa iya parti dira. Nagalibog ang ulo niya sa mga nakita kag mga nabatian. Gusto niya nga tampaon ang kaugalingon basi nagakatulog lamang ini. Ano ang rason sang ulitao nga kuhaan siya sang letrato samtang nagakatulog. Wala man lamang siya sini ginarespitar.
“Mestiryuso nga sahi sang lalaki nga ini. Madamo ang ginatago,” sa huna-hona lamang sang dalaga.
PADAYUNON
SI DOMING KON MAGHIGUGMA
Sinulatan sadto ni R.G. Tabuzares
NAGPISIK si Doming sang mabatyagan niya nga may nagtapak sang iya tiil. Kadungan sadto, may nabatian sia nga hinurungkadol nga daw ginpilak sa ganhaan. Nagpukway si Doming kag natalupangdan niya nga sa idalum gali sia sang dapog magtulog ka gang iya till nagabalabag sa alagyan, gani nasadsad ini sang iya iloy sang mag-agi ini agud magsag-ob sa bubon.
Nakita gid ni Doming nga sumalida paidalum ang iya iloy, kasunod ang lata nga salag-uban. Nagabarak ang pamuyayaw sang iloy samtang nagapakadto sa bubon.
“Doming, bugtaw na kag ilawig na ang imo karbaw,” malulo gihapon ang tingog sang iya iloy bisan nagakiangkiang ini tungod sang iya pagkahulog sa hagdan.
Ginmuklat lang ni Doming ang iya mata kag liwat magpiyong. Tapos na gali sing sag-ob ang iya iloy. . . kag liwat naman kuntani nga mapabagrong sang helikopter sang mamukaw ang iya iloy.
“Las siete na, tama na ina nga tulog!” matigdas na ang tingog sang iloy.
“Karon lang kay nagalingin pa ang akon ulo. . . a, huo, mabangon na ako, nagpalak si Doming kay nabatyagan niya nga tinurasok sia sang iloy.
“Amo ina ang bunga sang pagkahubog-hubog mo kon gab-i! Kadamo sang obra diri daw waay ka lang kahibalo!” kag sinundan pa ato sang malawig nga pasada.
Nagaduyogduyog nga bumangon si Doming kag manaog agud ilawig ang iya karbaw.
Pagbalik niya sa balay, namial sia kag magsag-ob.
Nadumduman niya ang natabu kagab-i. Nag-ininum sila sa tianggi nanday Tio Berong. Sia gid ang natam-an ka hubog. Daw nagalibot ang tanan nga pagkabutang. Kon piyungon niya ang iya mata. Kita gihapon niya ang paglibot sang kalibutan. Sa ila nga magkaupod, sia man lang ang natam-an sing gasto kag ambot kon paano sia nakapauli. Diutayan pa sila makakita sing away samtang nagaininum sila kay makursonadahan nila ang isa ka grupo nga daw may kursonada man kay Elya nga anak ni Tio Berong – ang maanyag nga lin-ay sa ila duog nga ginapangaluyagan ni Doming. Pila na abi ka gab-i nga wla gid sila sing mahimo sa grupo nga ini sa pagsugilanon kay Elya. Gani sang ulihi, kay ginahikayan sia sang kaupdanan, iya gig ginhingabot kag susoan sang sigarilyo sa likod ang nagatikal kay Elya. Nasunog ang bayu sang tao ka gang tiyabaw sini ginkakibot sang pila ka katupad nga natulugan na. Matuk-apanay na kuntani sila, apang maabik nga pumatunga si Tio Berong. Si Doming, nangayo man sing pasaylo nga , kuno waay niya paghungda. Si Tio Berong nakabati sing sugilanon gikan sa ila nga kaingod kay gab-i na kuno, waay pa manirado. Waay gid magsabat si Tio Berong pero masakit ang iya tulok kay Doming.
Sa ila grupo, si Doming man lang ang daw mabuang kay Elya. Madamo na nga paagi. Madamo na nga paagi ang iya nahimo agud sumpungon ang iya nerbios, apang kon ara na sia sa atubang ni Elya, buisit gid – nagaatake ang iya nerbios kag ginhawa lang niya ka pugong nga indi makahambal kay Elya kag basi magkurog ang iya tingog. Daw intu lang sia pagbalikbalik sa tianggi kag daku na ang iya nagasto nga waay gid makahambal: husto lang magtulok kon nagatalikod ang lin-ay.
Sang magsingkal na ang silak sang adlaw, ginhukasan na ni Doming ang karbaw kag buy-an lang ini sa madabong nga hilamon sa kilid sang mais nanday Elya, kag gintukoy ang puno sang kamunsil sa diin, si Elya ka gang himata nagapasilong man. Bag-o man lang makatakas sanday Elya gikan sa pagpanghilamon sang ila mais. Nagatambihanay man lang ang ila uma ni Tio Berong.
Nag-untat ang masadya nga paghambalanay nanday Elya sang mag-abot si Doming. Sa gihapon, husto lang magtuloktulok si Doming sa lin-ay, pagkatapos magpungko sa duta kag didto ginpatuhoy ang panulok sa unhan. Ayhan nakamutik na kanday Elya sa hulag sang ulitao gani nagkuhitay sila kag magyuhumay.
“Pwe! Kalan-os ka baba mo, a! siguro waay ka gid gapanutbras!” Nagpusnga ang manghod nga lalaki ni Elya nga wala pahuway ang kupo sa likod ni Doming. Nahaklo gid niya ang ginhawa ni Doming. Nagluspad si Doming tungod sa kahuya. Nabatian niya ang hirihi nanday Elya. Nagtindog na lang si Doming kag magpalayo. Ginapakahuy-an gid sia pirme sang bata nga ini.
Nakapisik si Doming sang gikan sa unhan nagahuganas palapit sa ila nahamtangan si Tio Berong nga daw sinuhot sang damang sa ulo. Sa iya guya, akig ini.
Wala pahuway ang iya waras sang tabas nga bag-o lang nabaid. Kinulbaan si Doming, kag sa iya nakita, daw madalagan sia, daw indi. Napat-od niya nga sia gid ang ginatamod ni Tio Berong. . .pero gintulotimbang niya nga wala man sia sing atraso karon nga adlaw.
“Ang karbaw mo to nagaudak sang mais ko! A, karon linabu ta! Waay pa gani mapanggas ang mais ko nautangan ko na, ginapaharban mo pa!” nagaalagsik ang laway ni tio Berong samtang ginahanahana sang tabas si Doming.
Nahuy-an nga dumalagan si Doming agud dakpon ang iya karbaw. Nabilin sanday Elya nga nagautoy-utoy sing kadlaw.
“Sunlog!” himulungon ni Doming kay daw nagadamo ang iya atraso kanday Elya. Sang una ang iya karbaw nagtubog man sa tunga sang humay nanday Tio Berong nga malapit na lang kuntani magarab. Kon waay mabayari sang iya iloy ang nagkapierde nga humay, waay gid mag-untat ang balikbalik sa ila ni Tio Berong. Indi man makapalapit sa tianggi nila si Doming kay suno sa sugidsugid, ginadumtan sia nga tabson ni Tio Berong.
Nakaagi man nakabuhi ang iya karbaw kag didto gid magtadag sa linatag ni Elya. Hingagawon pa kuntani ni Doming nga tabugon ang karbaw agud indi makita ni Elya, pero amo amo man ang pag-ulhot ni Elya nga nagatabog sang baboy nga ila man ni Doming nga nag-ungad sa alogbati nila. Wala mahangpi ni Doming ang ginabururat-on si Elya samtang nagapamunpon sang linatag. Amo yadto ang ginhalinan sang indi nila paghangpanay ni Tio Berong. Nagapanglisik pirme ang mata sang tigulang kon magsugataay sila. Basta may hinarban ukon inungadan ang ila tanum, si Doming dayon ang han-an. Naglaum siguro si Tio Berong nga ginasunlog sia ni Doming kay iya gid sini nga tanum ang ginahingabot sang sapat ni Doming. Apang bisan amo na ining ginpakita nga kaakig ni Tio Berong, padayon man gihapon ang balikbalik ni Doming sa tianggi.
“O, diin ka naman makadto?” pamangkot sang ila iloy samtang nagaatubang sia sa salaming kag wala pahuway ang husay sang daw stil bras nga buhok.
“Si nanay man. . . siempre, kay single, mangita sang kadobol,” nagangisinga inatubang ang iloy. “Hapon naman karon kag waay man ako obrahon diri. . .”
“Basi kon madobol ang bokol mo karon? Tilawi bala pauli karon nga hubog. . .”
Daw sa waay lang nga tinalikdan ni Doming ang nagapurotikol nga iloy kag magdalandan panaog. Halin pa sang gamay sia, madamo na nga kasakitan ang naagyan ni Doming sa iya iloy. Apang ang tanan wala makaliwat sang ugali ni Doming nga usliton kag wala nagasapak sang obra. Tubtob karon ginapulopaagyan pa sia sang iya iloy apang kon makalugar sia dayon niya palayo, kag ang iya iloy nga indi makaantos nga madula sa iya panulok ang anak – tungod solo nga anak – ginapangita gid sia kag papulion.
Nagapulopanihol gid si Doming samtang nagapalapit sa tianggi naday Elya sang gulpe lang nga sumalida paggua ang baboy nga tinuk-apan sang manghod ni Elya sang binial. Waay gid makalikaw magsurip sa iya salakangan ang baboy. Nakausdang sa likod sang baboy si Doming kag wala gilayon makapanaog.
Sang mabatyagan sang baboy nga may nagsakay sa iya likod, naghuyab pa gid ini. Nagkalabilwa ang pugaran sang manok nanday Elya sang magsag-id ang ulo ni Doming.
Nagkalahapay ang ginapasandig ni Tio Berong nga mga binial. Nagkalaholbot ang palakabdan sang latoy. Samtang ang baboy padayon gihapon sa pagdalagan kag si Doming wala gihapon mahulog. Sang ulihi, ginsughot sia sang baboy sa tunukon nga kudal nanday Elya kag. . .didto sia ginrawit sa mangitungito nga turogban.
Madugay lang nga kapakapa ni Doming ugaling makabangon. Nagkaya gid abi sia sa turugban, nagsalop ang iya lawas. May natulon sia nga lutak.
Naghimulat sa pagtakas si Doming kag maghingagaw sa pagsugbo sa sapa nga indi gid man malayo sa balay nanday Elya. Sang makapanghugas na sia, dayon niya liso sa balay naday Elya. Nakita niya nga nagatuwad sing kadlaw ang mga tao samtang ginahilot ang ila tiyan – kaisip sa ila si Elya. Daw manginmatay si Doming sa kahuya. Siguro kaina pa nga tan-aw sa iya sang mga tao. Ngaa daw ginademalas gid sia sa atubang ni Elya? Tungod sa hitabu nga ini, mahimo nga wala na sia ginataha ni Elya – ang babae nga iya ginapakalangit na sia ang komedyante.
Huyhoy ang abaga nga pumauli si Doming kag gintuad sa iya iloy ang natabu. Pero tigaylo nga naluoy, nagakadlaw lang ang iya iloy. Kon sa bagay kaladlawan gid manang iya inabtan kaina.
Sugod sadto wala na magbalikbalik kanday Elya si Doming. Daku nga kahuya ang iya inagum kag mahimo nga himuon lang sia nga kaladlawan sa tianggi. Gin-antos na lang niya ang kahidlaw sa lin-ay. Ginapanan-aw na lang niya ang guya sini, ang tingog sini iya ginaaningal. Ang ila na lang uma amo ang iya ginaatubang kag kon wala sia sing ginabuhat sa ila uma, nagapakuribong lang sia sa ila balay kag magbasa. Sa ginpakita ni Doming, ginkalipay sing likum sang iya iloy tungod wala na ini sagad sing ugtas. Bisan ang bulobarkada ginbayaan na niya. Indi na sia pareho sang una nga kinahanglan pa pukawon kag haranahon sang buyayaw agud magkadto sa obra. Indi na sia pareho sang una nga nagapalidpalid kon mag-arado. Indi na sia katulad sang una nga ginakaagahan sa dalan nga nakatulog tungod sa kahulugbon. Sa isa ka pulong, ang iya hulag isa na ka talahaon – ini tanan ginhimo niya agud makuha ang igtalupangod sang lin-ay. Luyag niya nga sa liwat nila nga pagkitaay, liwan na ang Doming ang kaatubang sini.
Apang si Elya? May pagtamod ayhan sa iya si Elya? Daw wala? Wala gid sia sing nakita nga hulag sini nga may gusto ini sa iya! Kag kon pananglit magbag-o sia, may gusto ayhan sa iya ang lin-ay? Kon matuod nga may gusto sa iya si Elya kuntani pirme niya ini makita sa puno sang kamunsil nga ginapahuwayan sini kon manghilamon sang ila mais ukon maglibutlibot sang ila tanum nga ulotanon. Sugod sang mag-untat si Doming sa pagkadto sa tianggi, wala na niya makita ang lin-ay.
Adlaw sang pagpaluak nanday Elya sang ila mais. Madamo sing tao ka gang kamunsil nga ginapasilungan ni Elya kon manghilamon, amo ang masami nga ginatan-aw ni Doming. Ndi mahimo nga wala dira si Elya, kag sa madugay niya nga pagtan-aw, nakita niya si Elya nga nagapamanit sang mais nga ginatumpok diri. Masunson niya makita si Elya nga nagatulok sa iya nga ginasundan ini sang pagngisi. Nagabalikid man sa iya ang kaupdanan sini nga wala man pahuway ang ngisi. Daw sinulod sang panulay ang ulo ni Doming. Daw sia gid ang ginakadlawan! Isa ka katontohan ang iya naisipan. Makita gid ninyo, amo ini ang iya himulongon.
Pagkagab-i, sa tianggi nanday Elya tuman kasadya ang ila pagsugilanon. Madamo ang himata nila nga nag-alabot agud magbulig sing luak sing malapad nga kamaisan indi lang kay Tio Berong kundi sa katambi nila nga isunod man pagkatapos. Mga isa lang ka bulan indi pa matapois ang luak sa duog nga ini. Daw pangayaw ining kaatubang ni Elya. Kaina pa nga tikal sini ka gang lin-ay daw ginaganahan man mamati. Kon ang nagapamati ginaganahan, ang nagatikal ginaganahan man.
Hinali lang nga pumisik ang tao. Tumumbo. Didto pa gid sia maghugpa sa sabak ni Elya. Napuklid ang siya nga ginapungkuan sang lin-ay ka gang duha nagdumugay sa salog. Matagsing ang siyagit ni Elya. Napilpilan gid abi sia. Nagkinarankaran ang mga tao sa daku nga kakibot! Ang iban hinadlukan tungod ang laum nila may natabu nga lugusay.
Nag-abot man si Tio Berong nga ginabitbit ang bat sa besbol. Baw kaisog nga tao ba! Hamak mo manglugos bisan damo gatan-aw?
“Tonto ka, ngaa luguson mo ang anak ko. . . este ang anak sang asawa ko nga indi akon!” Kag linabadan ni Tio Berong ang likod sang tao. Katatlo ini magligid dala hilot sang iya likod. Tuyo ni Tio Berong nga pasagunsunan pa gid apang nagbangon si Elya kag kup-an ang amay.
“Wala, tay! Wala niya ako paglugusa!”
“Wala ko sia pag-anha. Nakibot lang ako kay may nagapanutsot sa gua!” pangatarungan man sang tao samtang nagahimulat sa pagbangon.
“Ano may nagapanutsot? Sin-o nga yawa ang. . .” nagkuha sang plaslayt si Tio Berong kag pasilakan ang likod sang tianggi. Nag-inggat ang mata ni Doming sang iguon sang silak sang plaslayt. Waay pa gali makahalin kag nagsal-ot ang iya tiil sa ulot sang dingding kag haligi sang tianggi. Nagtais na ang iya tiil sang palak apang indi gid sia makahalin. Ambot kon ano nga gatod nga sumulunod ang iya tiil diri.
“Aha! Halin sang una tubtob karon, pulos katontohan ang imo ginahimo sa amon. Halin karon kag tubtob sa katubtuban, kon indi masapar ang imo katontohan, daku ang mahalit sa amon!” kag hinabyog ni Tio Berong ang bat sa tiil ni Doming nga wala iya maipit. Gin-atras man ni Doming ang iya tiil ka gang dingding nga nagasipit sang iya tiil amo ang naigo. Nayupok ang dingding. Nagkalahulog ang baligya sa sulod. . . kag napalos ang tiil ni Doming. Maabtik nga sumirit si Doming ka gang ikaduha nga habyog ni Tio Berong didto gihapon umigo sa dingding.
Ang laum ni Doming hilway na sia. Sang magdalagan sia, nadumpog niya ang karbaw nga nagaluko. Pumisik ang sapat. Si Doming binalang sa unhan, sumablay sia sa kawyan, daw kabog nga nagkabitkabit. Nabatian nanday Tio Berong ang pagkalas sang kawayan. Maabtik ini nga inpasilakan kag padalagan nga pumalapit diri. Tinukbol ni Tio Berong sang bat si Doming. Makapila tukbulon si Doming ugaling mahulog. Hinayaw dayon ni Tio Berong ang bat sa tuyo nga tapuson si Doming, apang ginbuyotan sia sang tao, kag sa kakibot niya, pumalapit si Elya sa nagaligid nga si Doming kag ginbuligan nga makabangon. Wala sing may nakatingog sang agubayon ni Elya si Doming pasaka sbalay agud dapatan sang bulong. Husto lang sila magtan-aw sa duha.
“Ano abi kay ikaw. . . may gusto ka sa akon indi ka makahambal. . . ginapaagi mo lang sa tinonto, tani wala mo maabti ini,” pamasulon sang lin-ay kay Doming.
“Nahibal-an mo?” daw indi magpati si Doming.
“Madugay na,” daw hutik ang pulong sang lin-ay.
Daw nadula ang kasakit nga nabatyagan ni Doming. Yawir, may gusto man gali sa iya ang lin-ay kag nagahulat lang nga hambalan.
KATAPUSAN
NAGPISIK si Doming sang mabatyagan niya nga may nagtapak sang iya tiil. Kadungan sadto, may nabatian sia nga hinurungkadol nga daw ginpilak sa ganhaan. Nagpukway si Doming kag natalupangdan niya nga sa idalum gali sia sang dapog magtulog ka gang iya till nagabalabag sa alagyan, gani nasadsad ini sang iya iloy sang mag-agi ini agud magsag-ob sa bubon.
Nakita gid ni Doming nga sumalida paidalum ang iya iloy, kasunod ang lata nga salag-uban. Nagabarak ang pamuyayaw sang iloy samtang nagapakadto sa bubon.
“Doming, bugtaw na kag ilawig na ang imo karbaw,” malulo gihapon ang tingog sang iya iloy bisan nagakiangkiang ini tungod sang iya pagkahulog sa hagdan.
Ginmuklat lang ni Doming ang iya mata kag liwat magpiyong. Tapos na gali sing sag-ob ang iya iloy. . . kag liwat naman kuntani nga mapabagrong sang helikopter sang mamukaw ang iya iloy.
“Las siete na, tama na ina nga tulog!” matigdas na ang tingog sang iloy.
“Karon lang kay nagalingin pa ang akon ulo. . . a, huo, mabangon na ako, nagpalak si Doming kay nabatyagan niya nga tinurasok sia sang iloy.
“Amo ina ang bunga sang pagkahubog-hubog mo kon gab-i! Kadamo sang obra diri daw waay ka lang kahibalo!” kag sinundan pa ato sang malawig nga pasada.
Nagaduyogduyog nga bumangon si Doming kag manaog agud ilawig ang iya karbaw.
Pagbalik niya sa balay, namial sia kag magsag-ob.
Nadumduman niya ang natabu kagab-i. Nag-ininum sila sa tianggi nanday Tio Berong. Sia gid ang natam-an ka hubog. Daw nagalibot ang tanan nga pagkabutang. Kon piyungon niya ang iya mata. Kita gihapon niya ang paglibot sang kalibutan. Sa ila nga magkaupod, sia man lang ang natam-an sing gasto kag ambot kon paano sia nakapauli. Diutayan pa sila makakita sing away samtang nagaininum sila kay makursonadahan nila ang isa ka grupo nga daw may kursonada man kay Elya nga anak ni Tio Berong – ang maanyag nga lin-ay sa ila duog nga ginapangaluyagan ni Doming. Pila na abi ka gab-i nga wla gid sila sing mahimo sa grupo nga ini sa pagsugilanon kay Elya. Gani sang ulihi, kay ginahikayan sia sang kaupdanan, iya gig ginhingabot kag susoan sang sigarilyo sa likod ang nagatikal kay Elya. Nasunog ang bayu sang tao ka gang tiyabaw sini ginkakibot sang pila ka katupad nga natulugan na. Matuk-apanay na kuntani sila, apang maabik nga pumatunga si Tio Berong. Si Doming, nangayo man sing pasaylo nga , kuno waay niya paghungda. Si Tio Berong nakabati sing sugilanon gikan sa ila nga kaingod kay gab-i na kuno, waay pa manirado. Waay gid magsabat si Tio Berong pero masakit ang iya tulok kay Doming.
Sa ila grupo, si Doming man lang ang daw mabuang kay Elya. Madamo na nga paagi. Madamo na nga paagi ang iya nahimo agud sumpungon ang iya nerbios, apang kon ara na sia sa atubang ni Elya, buisit gid – nagaatake ang iya nerbios kag ginhawa lang niya ka pugong nga indi makahambal kay Elya kag basi magkurog ang iya tingog. Daw intu lang sia pagbalikbalik sa tianggi kag daku na ang iya nagasto nga waay gid makahambal: husto lang magtulok kon nagatalikod ang lin-ay.
Sang magsingkal na ang silak sang adlaw, ginhukasan na ni Doming ang karbaw kag buy-an lang ini sa madabong nga hilamon sa kilid sang mais nanday Elya, kag gintukoy ang puno sang kamunsil sa diin, si Elya ka gang himata nagapasilong man. Bag-o man lang makatakas sanday Elya gikan sa pagpanghilamon sang ila mais. Nagatambihanay man lang ang ila uma ni Tio Berong.
Nag-untat ang masadya nga paghambalanay nanday Elya sang mag-abot si Doming. Sa gihapon, husto lang magtuloktulok si Doming sa lin-ay, pagkatapos magpungko sa duta kag didto ginpatuhoy ang panulok sa unhan. Ayhan nakamutik na kanday Elya sa hulag sang ulitao gani nagkuhitay sila kag magyuhumay.
“Pwe! Kalan-os ka baba mo, a! siguro waay ka gid gapanutbras!” Nagpusnga ang manghod nga lalaki ni Elya nga wala pahuway ang kupo sa likod ni Doming. Nahaklo gid niya ang ginhawa ni Doming. Nagluspad si Doming tungod sa kahuya. Nabatian niya ang hirihi nanday Elya. Nagtindog na lang si Doming kag magpalayo. Ginapakahuy-an gid sia pirme sang bata nga ini.
Nakapisik si Doming sang gikan sa unhan nagahuganas palapit sa ila nahamtangan si Tio Berong nga daw sinuhot sang damang sa ulo. Sa iya guya, akig ini.
Wala pahuway ang iya waras sang tabas nga bag-o lang nabaid. Kinulbaan si Doming, kag sa iya nakita, daw madalagan sia, daw indi. Napat-od niya nga sia gid ang ginatamod ni Tio Berong. . .pero gintulotimbang niya nga wala man sia sing atraso karon nga adlaw.
“Ang karbaw mo to nagaudak sang mais ko! A, karon linabu ta! Waay pa gani mapanggas ang mais ko nautangan ko na, ginapaharban mo pa!” nagaalagsik ang laway ni tio Berong samtang ginahanahana sang tabas si Doming.
Nahuy-an nga dumalagan si Doming agud dakpon ang iya karbaw. Nabilin sanday Elya nga nagautoy-utoy sing kadlaw.
“Sunlog!” himulungon ni Doming kay daw nagadamo ang iya atraso kanday Elya. Sang una ang iya karbaw nagtubog man sa tunga sang humay nanday Tio Berong nga malapit na lang kuntani magarab. Kon waay mabayari sang iya iloy ang nagkapierde nga humay, waay gid mag-untat ang balikbalik sa ila ni Tio Berong. Indi man makapalapit sa tianggi nila si Doming kay suno sa sugidsugid, ginadumtan sia nga tabson ni Tio Berong.
Nakaagi man nakabuhi ang iya karbaw kag didto gid magtadag sa linatag ni Elya. Hingagawon pa kuntani ni Doming nga tabugon ang karbaw agud indi makita ni Elya, pero amo amo man ang pag-ulhot ni Elya nga nagatabog sang baboy nga ila man ni Doming nga nag-ungad sa alogbati nila. Wala mahangpi ni Doming ang ginabururat-on si Elya samtang nagapamunpon sang linatag. Amo yadto ang ginhalinan sang indi nila paghangpanay ni Tio Berong. Nagapanglisik pirme ang mata sang tigulang kon magsugataay sila. Basta may hinarban ukon inungadan ang ila tanum, si Doming dayon ang han-an. Naglaum siguro si Tio Berong nga ginasunlog sia ni Doming kay iya gid sini nga tanum ang ginahingabot sang sapat ni Doming. Apang bisan amo na ining ginpakita nga kaakig ni Tio Berong, padayon man gihapon ang balikbalik ni Doming sa tianggi.
“O, diin ka naman makadto?” pamangkot sang ila iloy samtang nagaatubang sia sa salaming kag wala pahuway ang husay sang daw stil bras nga buhok.
“Si nanay man. . . siempre, kay single, mangita sang kadobol,” nagangisinga inatubang ang iloy. “Hapon naman karon kag waay man ako obrahon diri. . .”
“Basi kon madobol ang bokol mo karon? Tilawi bala pauli karon nga hubog. . .”
Daw sa waay lang nga tinalikdan ni Doming ang nagapurotikol nga iloy kag magdalandan panaog. Halin pa sang gamay sia, madamo na nga kasakitan ang naagyan ni Doming sa iya iloy. Apang ang tanan wala makaliwat sang ugali ni Doming nga usliton kag wala nagasapak sang obra. Tubtob karon ginapulopaagyan pa sia sang iya iloy apang kon makalugar sia dayon niya palayo, kag ang iya iloy nga indi makaantos nga madula sa iya panulok ang anak – tungod solo nga anak – ginapangita gid sia kag papulion.
Nagapulopanihol gid si Doming samtang nagapalapit sa tianggi naday Elya sang gulpe lang nga sumalida paggua ang baboy nga tinuk-apan sang manghod ni Elya sang binial. Waay gid makalikaw magsurip sa iya salakangan ang baboy. Nakausdang sa likod sang baboy si Doming kag wala gilayon makapanaog.
Sang mabatyagan sang baboy nga may nagsakay sa iya likod, naghuyab pa gid ini. Nagkalabilwa ang pugaran sang manok nanday Elya sang magsag-id ang ulo ni Doming.
Nagkalahapay ang ginapasandig ni Tio Berong nga mga binial. Nagkalaholbot ang palakabdan sang latoy. Samtang ang baboy padayon gihapon sa pagdalagan kag si Doming wala gihapon mahulog. Sang ulihi, ginsughot sia sang baboy sa tunukon nga kudal nanday Elya kag. . .didto sia ginrawit sa mangitungito nga turogban.
Madugay lang nga kapakapa ni Doming ugaling makabangon. Nagkaya gid abi sia sa turugban, nagsalop ang iya lawas. May natulon sia nga lutak.
Naghimulat sa pagtakas si Doming kag maghingagaw sa pagsugbo sa sapa nga indi gid man malayo sa balay nanday Elya. Sang makapanghugas na sia, dayon niya liso sa balay naday Elya. Nakita niya nga nagatuwad sing kadlaw ang mga tao samtang ginahilot ang ila tiyan – kaisip sa ila si Elya. Daw manginmatay si Doming sa kahuya. Siguro kaina pa nga tan-aw sa iya sang mga tao. Ngaa daw ginademalas gid sia sa atubang ni Elya? Tungod sa hitabu nga ini, mahimo nga wala na sia ginataha ni Elya – ang babae nga iya ginapakalangit na sia ang komedyante.
Huyhoy ang abaga nga pumauli si Doming kag gintuad sa iya iloy ang natabu. Pero tigaylo nga naluoy, nagakadlaw lang ang iya iloy. Kon sa bagay kaladlawan gid manang iya inabtan kaina.
Sugod sadto wala na magbalikbalik kanday Elya si Doming. Daku nga kahuya ang iya inagum kag mahimo nga himuon lang sia nga kaladlawan sa tianggi. Gin-antos na lang niya ang kahidlaw sa lin-ay. Ginapanan-aw na lang niya ang guya sini, ang tingog sini iya ginaaningal. Ang ila na lang uma amo ang iya ginaatubang kag kon wala sia sing ginabuhat sa ila uma, nagapakuribong lang sia sa ila balay kag magbasa. Sa ginpakita ni Doming, ginkalipay sing likum sang iya iloy tungod wala na ini sagad sing ugtas. Bisan ang bulobarkada ginbayaan na niya. Indi na sia pareho sang una nga kinahanglan pa pukawon kag haranahon sang buyayaw agud magkadto sa obra. Indi na sia pareho sang una nga nagapalidpalid kon mag-arado. Indi na sia katulad sang una nga ginakaagahan sa dalan nga nakatulog tungod sa kahulugbon. Sa isa ka pulong, ang iya hulag isa na ka talahaon – ini tanan ginhimo niya agud makuha ang igtalupangod sang lin-ay. Luyag niya nga sa liwat nila nga pagkitaay, liwan na ang Doming ang kaatubang sini.
Apang si Elya? May pagtamod ayhan sa iya si Elya? Daw wala? Wala gid sia sing nakita nga hulag sini nga may gusto ini sa iya! Kag kon pananglit magbag-o sia, may gusto ayhan sa iya ang lin-ay? Kon matuod nga may gusto sa iya si Elya kuntani pirme niya ini makita sa puno sang kamunsil nga ginapahuwayan sini kon manghilamon sang ila mais ukon maglibutlibot sang ila tanum nga ulotanon. Sugod sang mag-untat si Doming sa pagkadto sa tianggi, wala na niya makita ang lin-ay.
Adlaw sang pagpaluak nanday Elya sang ila mais. Madamo sing tao ka gang kamunsil nga ginapasilungan ni Elya kon manghilamon, amo ang masami nga ginatan-aw ni Doming. Ndi mahimo nga wala dira si Elya, kag sa madugay niya nga pagtan-aw, nakita niya si Elya nga nagapamanit sang mais nga ginatumpok diri. Masunson niya makita si Elya nga nagatulok sa iya nga ginasundan ini sang pagngisi. Nagabalikid man sa iya ang kaupdanan sini nga wala man pahuway ang ngisi. Daw sinulod sang panulay ang ulo ni Doming. Daw sia gid ang ginakadlawan! Isa ka katontohan ang iya naisipan. Makita gid ninyo, amo ini ang iya himulongon.
Pagkagab-i, sa tianggi nanday Elya tuman kasadya ang ila pagsugilanon. Madamo ang himata nila nga nag-alabot agud magbulig sing luak sing malapad nga kamaisan indi lang kay Tio Berong kundi sa katambi nila nga isunod man pagkatapos. Mga isa lang ka bulan indi pa matapois ang luak sa duog nga ini. Daw pangayaw ining kaatubang ni Elya. Kaina pa nga tikal sini ka gang lin-ay daw ginaganahan man mamati. Kon ang nagapamati ginaganahan, ang nagatikal ginaganahan man.
Hinali lang nga pumisik ang tao. Tumumbo. Didto pa gid sia maghugpa sa sabak ni Elya. Napuklid ang siya nga ginapungkuan sang lin-ay ka gang duha nagdumugay sa salog. Matagsing ang siyagit ni Elya. Napilpilan gid abi sia. Nagkinarankaran ang mga tao sa daku nga kakibot! Ang iban hinadlukan tungod ang laum nila may natabu nga lugusay.
Nag-abot man si Tio Berong nga ginabitbit ang bat sa besbol. Baw kaisog nga tao ba! Hamak mo manglugos bisan damo gatan-aw?
“Tonto ka, ngaa luguson mo ang anak ko. . . este ang anak sang asawa ko nga indi akon!” Kag linabadan ni Tio Berong ang likod sang tao. Katatlo ini magligid dala hilot sang iya likod. Tuyo ni Tio Berong nga pasagunsunan pa gid apang nagbangon si Elya kag kup-an ang amay.
“Wala, tay! Wala niya ako paglugusa!”
“Wala ko sia pag-anha. Nakibot lang ako kay may nagapanutsot sa gua!” pangatarungan man sang tao samtang nagahimulat sa pagbangon.
“Ano may nagapanutsot? Sin-o nga yawa ang. . .” nagkuha sang plaslayt si Tio Berong kag pasilakan ang likod sang tianggi. Nag-inggat ang mata ni Doming sang iguon sang silak sang plaslayt. Waay pa gali makahalin kag nagsal-ot ang iya tiil sa ulot sang dingding kag haligi sang tianggi. Nagtais na ang iya tiil sang palak apang indi gid sia makahalin. Ambot kon ano nga gatod nga sumulunod ang iya tiil diri.
“Aha! Halin sang una tubtob karon, pulos katontohan ang imo ginahimo sa amon. Halin karon kag tubtob sa katubtuban, kon indi masapar ang imo katontohan, daku ang mahalit sa amon!” kag hinabyog ni Tio Berong ang bat sa tiil ni Doming nga wala iya maipit. Gin-atras man ni Doming ang iya tiil ka gang dingding nga nagasipit sang iya tiil amo ang naigo. Nayupok ang dingding. Nagkalahulog ang baligya sa sulod. . . kag napalos ang tiil ni Doming. Maabtik nga sumirit si Doming ka gang ikaduha nga habyog ni Tio Berong didto gihapon umigo sa dingding.
Ang laum ni Doming hilway na sia. Sang magdalagan sia, nadumpog niya ang karbaw nga nagaluko. Pumisik ang sapat. Si Doming binalang sa unhan, sumablay sia sa kawyan, daw kabog nga nagkabitkabit. Nabatian nanday Tio Berong ang pagkalas sang kawayan. Maabtik ini nga inpasilakan kag padalagan nga pumalapit diri. Tinukbol ni Tio Berong sang bat si Doming. Makapila tukbulon si Doming ugaling mahulog. Hinayaw dayon ni Tio Berong ang bat sa tuyo nga tapuson si Doming, apang ginbuyotan sia sang tao, kag sa kakibot niya, pumalapit si Elya sa nagaligid nga si Doming kag ginbuligan nga makabangon. Wala sing may nakatingog sang agubayon ni Elya si Doming pasaka sbalay agud dapatan sang bulong. Husto lang sila magtan-aw sa duha.
“Ano abi kay ikaw. . . may gusto ka sa akon indi ka makahambal. . . ginapaagi mo lang sa tinonto, tani wala mo maabti ini,” pamasulon sang lin-ay kay Doming.
“Nahibal-an mo?” daw indi magpati si Doming.
“Madugay na,” daw hutik ang pulong sang lin-ay.
Daw nadula ang kasakit nga nabatyagan ni Doming. Yawir, may gusto man gali sa iya ang lin-ay kag nagahulat lang nga hambalan.
KATAPUSAN
Subscribe to:
Posts (Atom)